خدای مهربان،پس از خلقت انسان ها، آنان را بدون قانون و برنامه و شریعت،رها نکرد و از طریق فرستادگانش همه امور مورد نیازشان را با عنوان شرع، معین فرمود:” شرع و آیینی برای شما قرار داد که نوح را هم بدان سفارش کرد و آنچه به سوى تو وحى کردیم و آنچه ابراهیم و موسى و عیسى را بدان سفارش نمودیم آن بود که دین را به پا دارید و در آن دچار تفرقه نشوید”١.شرع از شَرِیعَه به معناى آبراهى است که مردم را به ساحل رودخانه هاى بزرگ مى رساند؛از آنجا که احکام دین نیز راه رسیدن به کمالات است، به آن شریعت گفته مىشود.شارع و حاکم و شریعت گزار هم، خودِ خداست (وَ لَهُ الْحُکْمُ)٢؛”این حکم خداوند است که در میان شما حکم میکند، و خداوند داناى حکیم است(ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ)٣.هیچکس دیگرى شایسته حاکمیت و تشریع احکام براى زندگى انسانها جز خدا نیست:”حکم و فرمان، تنها از آنِ خداست!”(إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ)۴ …
یک بخش از تشریع مربوط به شیوه عبادت است:”پروردگارا! …طرز عبادت مان را به ما نشان ده”(رَبَّنا … وَ أَرِنا مَناسِکَنا)۵ و “برای هر یک از امت ها آئین و راهى (شریعتى) معین کردیم”(ولکلٍٍّ جعلنا منکم شرعه و منهاجاً)۶.براى مثال خواندن نماز و گرفتن روزه و انجام حج و سایر عبادات را تعیین فرموده است؛ نمونه آن در یکى از آیات،در مورد نماز:”ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که به نماز میایستید، صورت و دستها را تا آرنج بشویید! و سر و پاها را تا مفصل (برآمدگی پشت پا) مسح کنید! و اگر جُنُب باشید، خود را بشویید (و غسل کنید)! و اگر بیمار یا مسافر باشید، یا یکی از شما از محل پستی آمده (قضای حاجت کرده)، یا با زنان تماس گرفته (و آمیزش جنسی کردهاید)، و آب (برای غسل یا وضو) نیابید، با خاک پاکی تیمم کنید! و از آن، بر صورت (پیشانی) و دستها بکشید! خداوند نمیخواهد مشکلی برای شما ایجاد کند؛ بلکه میخواهد شما را پاک سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید”؛که تفصیل بعضى عبادات،در سنت پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام آمده است…
بخش دیگرى از تشریع مربوط به احکام خوردن و آشامیدن است:نمونه اى از بعضى از این آیات:”از آنچه خدا روزیتان کرده است، حلال و پاکیزه بخورید… خداوند، تنها مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را با نام غیر خدا سر بریدهاند، بر شما حرام کرده است”٧؛ “در باره شراب و قمار از تو سؤال میکنند، بگو: «در آنها گناه و زیان بزرگی است؛ و منافعی (از نظر مادی) برای مردم در بردارد؛ (ولی) گناه آنها از نفعشان بیشتر است. و از تو می پرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: از مازاد نیازمندی خود. اینچنین خداوند آیات را برای شما روشن میسازد، امید است اندیشه کنید!”٨.بخش دیگرى در مورد آداب ازدواج و طلاق است.مثلاً:”هنگامی که زنان را طلاق دادید، و به آخرین روزهای «عدّه» رسیدند، یا به طرز صحیحی آنها را نگاه دارید (و آشتىکنید)، و یا به طرز پسندیدهای آنها را رها سازید! و هیچگاه به خاطر زیان رساندن و تعدّی کردن، آنها را نگاه ندارید! و کسی که چنین کند، به خویشتن ستم کرده است”٩…
بعضى از آیات نیز مربوط به قضا و اجراى حدود است:مثلاً:”هر یک از زن و مرد زناکار را صد تازیانه بزنید؛ و نباید رأفت (و محبّت کاذب) نسبت به آن دو، شما را از اجرای حکم الهی مانع شود، اگر به خدا و روز جزا ایمان دارید!”١٠؛یا در مورد ارث:”خداوند در باره فرزندانتان به شما سفارش میکند که سهم (میراث) پسر، به اندازه سهم دو دختر باشد؛ و اگر فرزندان شما، (دو دختر و) بیش از دو دختر باشند، دو سوم میراث از آن آنهاست؛ و اگر یکی باشد، نیمی (از میراث،) از آن اوست. و برای هر یک از پدر و مادر او، یک ششم میراث است…”١١ و همین گونه در مورد کسب و کارهاى حلال و حرام،مناسبات خانوادگى و اجتماعى،تعاون،احسان و انفاق و خلاصه در همه شئون زندگى فردى و اجتماعى،احکام و قوانین را تشریع نموده و یکى از وظایف پیامبران،بیان این احکام براى مردم است و البته انجام همه احکام نیز در حدّ توان انسان هاست نه خارج از توان آنها:”خداوند هیچ کس را، جز به اندازه تواناییش، تکلیف نمیکند. (انسان،) هر کار (نیکی) را انجام دهد، برای خود انجام داده؛ و هر کار (بدی) کند، به زیان خود کرده است”(لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ) ١٢…
—————
١.شورى/١٣.
٢.قصص/٧٠.
٣.ممتحنه/١٠.
۴.انعام/۵٧.
۵.بقره/١٢٨.
۶.مائده/۶ و۴٨.
٧.نحل/١١۴-١١۶.
٨.بقره/٢١٩.
٩.بقره/٢٣١.
١٠.نور/٢و١٨-٢٠.
١١.نساء/١١.
١٢.بقره/٢٨۶.
