“فرمان جز برای خدا نیست؛ دستور داده است که جز او را نپرستید؛ این است دینِ قَیّم(مستقیم و استوار)، ولی بیشتر مردم نمیدانند”( إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ)١.در قرآن کریم براى دین،صفاتى ذکر شده که در تبیین مفهوم آن بسیار موثر است.صفانى که به همراه دین در قرآن آمده عبارتند از: دین قَیّم، دین حق، دین خالص، که به اختصار در مورد هریک توضیحى ارائه مى گردد.نخست دین قیّم:این واژه،شش بار به عنوان صفت دین به کار رفته است.قیّم،به معناى قائم و ایستاده و مستقیم بدون هیچ کجى و انحراف است و “دین قیّم” یا “دین قیّمه ” که هر دو در قرآن آمده به معناى دین مستقیم،بدون هیچ کجى و تمایل به طرفین و گمراهى است:”بگو آری! پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده است: دینی قیّم(مستقیم و استوار)، آیین ابراهیمِ حنیف ! و او از مشرکان نبود”( قُلْ إِنَّنِی هَدَانِی رَبِّی إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ دِینًا قِیَمًا مِّلَّهَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ)٢…
دیگر کاربردهاى “دین قیّم” در قرآن این موارد است: “پس روی خود را با گرایش تمام به حق، به سوی این دین کن، با همان سرشت و فطرتى که خدا مردم را بر آن سرشته است؛ آفرینش خدا تغییرپذیر نیست. این است همان دین قیّم و پایدار، ولی بیشتر مردم نمیدانند( فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَت اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ)٣ که در اینجا،دین قیّم،همان دین فطرى که مطابق سرشت انسانى است، معرفى شده است.و نیز:”پس به سوی این دین قیّم (استوار و پایدارو مستقیم) روی بیاور، پیش از آنکه روزی از جانب خدا فرا رسد که برگشت ناپذیر باشد و در آن روز [مردم ] دسته دسته میشوند”( فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ لَّا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ)۴؛ و نیز:”و فرمان نیافته بودند جز اینکه خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییدهاند، دین [خود] را برای او خالص گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین قیّم،مستقیم و پایدار همین است(وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوااللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاء وَیُقِیمُواالصَّلَاهَ وَیُؤْتُواالزَّکَاهَ وَذَلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ)۵…
“حق”(راستین) ، صفت بعدى دین است(دین الحق):”اوست کسی که پیامبر خود را همراه با هدایت و “دین حق” روانه ساخت، تا آن دین حق را بر تمام ادیان پیروز گرداند و گواه بودن خدا کفایت میکند(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ و کفى بالله شهیداً)۶.سه کاربرد “دین الحق” در قرآن، نشانگر دینى است که از طرف خداست در برابر دین هاى دیگرى که یا از سوى خدا نیستند و یا زمان شان گذشته و باید به اسلام بگروند:”با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمیآورند و آنچه را خدا و فرستادهاش حرام گردانیدهاند، حرام نمیدارند و متدیّن به دین حق نمی گردند، کارزار کنید، تا با [کمالِ] خواری به دست خود جزیه دهند”(قَاتِلُواْ الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْیَوْمِ الآخِرِ وَلاَ یُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَلاَ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ حَتَّى یُعْطُواْ الْجِزْیَهَ عَن یَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ)٧. “دین حق”،همچنین مى تواند منسوب به حق متعال باشد…
“دین خالص” ترکیب دیگرى از دین با صفت “خالص”است به معناى دین زلال و محض و ناب و یکدست بدون هیچ اختلاط و امتزاج با باطل :”ما [این] کتاب را به حقّ به سوی تو فرود آوردیم، پس خداى را در حالیکه اعتقاد [خود] را برای او خالص کنندها،- عبادت کن. آگاه باشید: دین خالص و آیینِ پاک از آنِ خداست”(إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّینَ أَلَا لِلَّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ)٨. عبادت خالصانه (و بدون شائبه ریا و تظاهر) شما بر اساس آئین زلال و خالص،فقط باید براى خدا باشد. تأکید بر خلوص و دین خالص در چند بخش از سوره زمر،نشان از پاک کردن دین از هرگونه امتزاج با آیین هاى مشرکان است که دوست مى داشتند کمى مومنان از توحید خود کوتاه بیایند که بکلى منتفى است.یک بار دیگر در آیات ١۴ و ١۵ همین سوره زمر، تاکید مى فرماید:”قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَّهُ دِینِی” و “فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُم مِّن دُونِهِ” :بگو من خدا را عبادت مى کنم که دینم را براى او خالص گردانیده ام و شما (مشرکان) هرچه خواهید جز او، بپرستید…!
—————————–
١.یوسف/۴٠.
٢.انعام/١۶١.
٣.روم/٣٠.
۴.روم/۴٣.
۵.بیّنه/۵.
۶.فتح/٢٨.
٧.توبه/٢٩.
٨.زمر/٢و٣.
