“خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد در حالىکه هیچ چیز نمىدانستید؛ و براى شما گوش و چشم ها ودل ها قرار داد، شاید شما شکرگزارى نمائید”(وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ)١.چشم و گوش و عقل،ابزارهاى شناخت هستند و از طریق آنهاست که یادگیرى در ما، شکل مى گیرد.نخست که از مادر زاده مى شویم،هیچ نمى دانیم اما با این ابزارها، کم کم از محیط و والدین و معلمان، مطالبى مى آموزیم.اگر چراغ عقل در وجود ما خاموش باشد، علم نیز به دست نمى آید. علم خود متکی به عقل و محصول تعقل و اندیشه است. کسی که از قوه عاقله خود که هدیه الهی است بهره نمی برد، شناختش همراه بصیرت و سنجش نیست، عالم نیست؛ کسی که تعقل نمی کند فاقد علم است و آثار و برکات علم به او نمی رسد. پیامبر(ص) فرمودند: “همه نیکی ها به وسیله عقل درک می شوند”(انّما یدرک الخیر کله بالعقل)٢؛بنابراین علم باید با تعقل همراه باشد…
امام ،همچنین مردم را به درایت و اندیشیدن دعوت می کند:”بر شما باد اندیشه و تعقل نه نقل قول و روایت(علیکم بالدرایات لا بالروایات)٨ ؛ و نیز فرمود: “چشم نداشتن ، آسان تر از نداشتن بصیرت است”(فقد البصر اهون من فقد البصیره)٩؛ و”عقل،مرکب علم است”( العقل مرکب العلم)١٠، زیرا علم بدون عقل پیشرفت و حرکتی ندارد.امام صادق (ع) فرمود:” پشتوانه انسان عقل است، و هوشمندی و دانایی و حافظه و دانش از عقل است. و چون عقل انسان او را پشتیبانی کند عالم، حافظ، زیرک، هوشمند و دانا می شود و انسان به وسیله عقل کمال می یابد و عقل راهنمای او و بیناکننده او و کلید کار اوست”١١.عقل، چنان اهمیت دارد که بدون آن نمی توان در آیات خداوند اندیشید:”شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخر شده اند. مسلماً در این امور برای مردمی که تعقل می کنند نشانه هاست”١٢؛و “یک ساعت اندیشیدن از عبادت یکسال بهتر است”١٣؛زیرا تفکر، عامل بینائى و بصیرت است…
این دو چراغ(عقل و علم) را هماره باید روشن نگهداشت:در روشناى عقل،به سراغ علم نافع رفت و با علم نافع،راه سعادت را پیدا کرد و پیمود.این دو در هم تأثیر و تأثر دارند.هم عقل،به علم کمک مى کند و موجب افزایش آن مى شود و هم علم،عقل را افزون مى نماید.کارکرد هاى متفاوتى که عقل در انسان ها دارد که شامل روشنگرى ،قضاوت،تحذیر،تحریض و تأیید و…است موجب مى شود مفاهیم علمى،سنجش و ارزیابى و تایید یا تکذیب شود. هرگاه کسی در رتبه ای از مراتب عقل باشد و به ندای عقل خویش پاسخ مثبت دهد و به تفکر و تعلم بپردازد، علم او در ترفیع رتبه عقل و توانایی خرد او مؤثر خواهد بود؛ زیرا با وجود علم، عقل فضای بازتری برای اندیشه خواهد داشت و بر افزایش علم خود تواناتر خواهد گشت. این تأثیر علم، چیزی است که بالندگی و زایندگی عقل و دانش انسان را موجب می شود. خداوند در سوره «عنکبوت» کسانی را که غیر خدا را دوست خود می گیرند به عنکبوت تشبیه فرموده است که «خانه اش سست ترین خانه هاست»، آنگاه می فرماید:این مَثَل ها را برای مردم می زنیم ولی جز دانشوران آنها را در نیابند و تعقل نکنند(وَ تِلْک الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما یعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ)١۴…
————————-
