“خداوند،مهر ورزى را بر خویشتن،حتمى کرده است”(کتب على نفسه الرحمه١) و فرموده مهربانى من همه جهان را در بر گرفته است(و رحمتى وسعت کلّشیئٍ٢)؛هر سوره قرآن،با نام رحمان و رحیم آغاز مى شود و خداوند چهار بار خود را در قرآن ارحم الراحمین(مهربان ترین مهربانان) خوانده و دوست دارد مردم نیز با یکدیگر مهربان باشند. پیامبر خدا(ص) در پاسخ به مردى که گفت: دوست دارم پروردگارم مرا مورد رحمت و مهربانى خویش قرار دهد، فرمود : به خودت مهربانى کن و با خلق خدا هم مهربان باش تا خداوند بر تو رحمت آورد٣.در چنین ساختارى، هم خدا مردم را دوست دارد و هم مردم او را دوست دارند(یحبُّهم و یحبّونه۴).ضمناً راز پیشرفت اسلام را نیز در مهربانى و مهرورزی پیامبر اکرم (ص) با مردم معرفى مى نماید:”پس به برکت رحمت الهی،با مردم نرمخو و پرمهر شدی و اگر تند خو و سخت دل بودی قطعا از پیرامون تو پراکنده می شدند(فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک۵)…
در محضر امام باقر(ع) سخن از محبت به میان آمد، حضرت فرمودند: آیا دین چیزی جز محبت است؟(هل الدین الا الحب) ؛سپس با استناد به آیاتی از قرآن کریم۶ فرمودند:”دین، محبت است و محبت، دین است(الدین هو الحب و الحب هو الدین)٧.این سخن امام، به خوبی جایگاه و اهمیت محبت را روشن کرده است. از نظر قرآن کریم مؤمن باید بیشترین محبت را نسبت به خدا داشته باشد٨. خداوند اساس ازدواج و زندگی مشترک را نیز بر پایه دوستی بنا نموده است٩.جامعه مطلوب قرآنی جامعهای است که بر اساس محبت خدا و محبت نسبت به یکدیگر شکل بگیرد؛ همه مردم خود را برادر یکدیگر بدانند و تا سر حد ایثار و فداکاری نسبت به یکدیگر محبت بورزند. آیاتی همچون: “مؤمنان برادر یکدیگرند، پس میان دو برادر خود را صلح و آشتی دهید١٠” و “در میان دلهای شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او، برادر شدید١١” و “آنها (دیگر مومنان)را بر خود مقدم میدارند، هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند!١٢” و آیات دیگر همه گویای این است که محبت، اساس و پایه یک جامعه ی اسلامی است. در روایات نیز آمده است که محبت روح خدا در میان بندگان است و چیزی شیرین تر از محبت نیست١٣…
در قرآن کریم، کلمه حُبّ(دوست داشتن) و مشتقات آن هشتاد و سه بار به کار رفته است که در برخی از آنها مراد، محبت مثبت و ممدوح و در برخی دیگر محبت منفى و مذموم است. محبت ممدوح،محبت به خدا و اولیاى اوست:”بگو اگر خدا را دوست می دارید، از من پیروی کنید تا خدا(نیز) شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد و خدا آمرزنده و مهربان است١۴”.در نقطه مقابل،دوستى مذموم ،دوستى با دشمنان خدا و اولیاى اوست:”نمى یابى مردمى را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند، اما با کسانى که با خدا و پیامبرش مخالفت مى ورزند، دوستى کنند هر چند آن مخالفان، پدران یا فرزندان یا برادران و یا قبیله آنها باشند! اینانند که (خداوند) بر دلهایشان (نقش) ایمان نگاشته است١۵.امام صادق(ع)نیز توصیه کردند:”اگر محبت کسی را در دل داری به او بگو دوستت دارم زیرا ابراز مهر موجب می شود دوستی شما استوارتر گردد١۶”… اندیشمندان اسلامی نیز با تبعیت از رسول گرامی (ص) شیوه اساسی تعلیم و تربیت نیز بر مهرورزی و محبت استوار ساخته اند. شهید ثانی در کتاب منیه المرید ویژگی مربی و معلم خوب را با استناد به آیات و روایات مهرورزی به متربیان معرفى کرده است١٧…
اما چگونه مى توان محبوبِ خدا شد؟! قرآن این گروه ها را محبوب خدا معرفى مى نماید:توبه کنندگان و پاکان(ان الله یحب التوابین و یحب المتطهرین)١٨ ؛ پرواپیشگان(فإن الله یحب المتقین)١٩؛ نیکوکاران(والله یحب المحسنین)٢٠؛ توکّل کنندگان به خدا(إن الله یحب المتوکلین)٢١؛ صابران(والله یحب الصابرین)٢٢؛عدل پیشگان و ظلم ستیزان(ان الله یحب المقسطین)٢٣؛ مجاهدان راه خدا(ان الله یحب الذین یقاتلون فى سبیله)٢۴..
———————
١.انعام/١٢.
٢.اعراف/١۵۶.
٣.بحارالانوار،ج۴،ص٢٨٢.کنزالعمال،ح۴۴١۵۴.
۴.مائده/۵۴.
۵.آل عمران/١۵٩.
۶.آل عمران/٣١؛و حجرات٧ و حشر/٩.
٧.وسائل الشیعه،ج١۶،ص١٧١.
٨. بقره/١۶۵.
٩. روم/٢١.
١٠. حجرات/١٠.
١١. آل عمران/١٠٣.
١٢. حشر/٩.
١٣. کمال الدین،ج١،ص١۵۶.
١۴.آل عمران/٣١.
١۵.بقره/١۶۵.
١۶.وسائل الشیعه،ج١٢،ص۵۴.
١٧.آداب تعلیم و تربیت در اسلام،ترجمه منیه المرید از شهید ثانى.
١٨.بقره/٢٢٢.
١٩.آل عمران/٧۶.
٢٠.آل عمران/١٣۴.
٢١.آل عمران/١۵٩.
٢٢.آل عمران/١۴۶.
٢٣.مائده/۴٢.
٢۴.صف/۴.
