کسى که قبل از بلوغ،از نعمت وجود پدر محروم شده ، یتیم است.یتیم به لحاظ این محرومیت و خلأ عاطفى،نیازمند هرگونه رسیدگى و محبت است. قرآن به احسان١، انفاق٢، اطعام٣ بویژه اطعام یتیمان خویشاوند۴ و نیز رسیدگی و اصلاح امور یتیمان سفارش بسیارکرده است۵. همچنین از عدم اکرام و احترام به یتیمان در عصر جاهلیت گزارش میدهد و به آنها خطاب میکند که بر خلاف پندارتان شما یتیم را گرامی نمیدارید و تکریم نمى کنید۶. همچنین مى فرماید همان کسی که روز جزا را انکار میکند، همو به یتیم هم اهانت و خشونت میکند٧. قرآن در راستاى همین سفارش ها،به پیامبر اکرم(ص) یادآوری میکند که خودش نیز یتیم بوده و خدا پناهش داده است؛ پس به پاس این نعمت نباید با یتیمان قهر کند و آنها را از خود براند و دور کند٨.همچنین به عنوان یک توصیه اخلاقى به همه مومنان توصیه مى کند سهمى از ارث خود را به یتیمان و مسکینان از ارحام یا غیر ارحام اختصاص دهند٩…
بعضى خائنان ،ممکن است بخواهند از ضعف یتیم سوء استفاده نموده اموال او را غصب نمایند.قرآن هشدار مى دهد که هرگز چنین نکنند و به مال یتیم نزدیک نشوند مگر به خاطر رشد دادن و افزودن آن :”به مال یتیم نزدیک نشوید مگر به بهترین وجه[در جهت حفظ و امانت دارى و رشد دادن آن]تا زمانى که به رشد کافى خود برسد”(وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیتیمِ إِلاَّ بِالَّتی هِی أَحْسَنُ حَتَّى یبْلُغَ أَشُدَّه١٠).کتاب خدا،به جنبه های مختلف یتیمنوازی، سرپرستی و رعایت حال یتیمان پرداخته و توجه مى دهد که حق یتیم بر جامعه به عنوان کسى که پدر و حامى خود را از دست داده این است که همگان حمایتش کنند تا به سن رشد برسد و خود توان پیشبرد امور خود را بیابد.سعدى مى گوید:چو بینی یتیمی، سر افکنده پیش/مده بوسه بر روی فرزند خویش/یتیم ار بگرید که نازش خرد؟/وگر خشم گیرد، که بارش برد؟ /الا تا نگرید که عرش عظیم/بلرزد همی چون بگرید یتیم/به رحمت بکن آبش از دیده پاک/به شفقت بیفشانش از چهره خاک/اگر سایهای خود برفت از سرش/تو در سایه خویشتن پرورش…
پیامبر خدا(ص)فرمود: ” برترین خانه ها، خانهای است که در آن به یتیمی نیکی شود و بدترین آن، خانهای است که بر یتیم بدی شود١١”. همچنین فرمود:” کسی عهدهدار هزینه زندگی یتیمی شود، او در بهشت با وی مانند دو انگشت سبابه و وسطی، قرین و همراه است١٢”.امیرمومنان(ع) ثواب مرد یا زن مومنی را که دست نوازش بر سر یتیم میکشند در برابر هر مویی که به دستشان میخورد یک حسنه میداند١٣.آن حضرت پس از ضربت خوردن از ابن ملجم در وصیت به حضرات حسنین(ع) با تعبیر «اَللَّهَ اَللَّهَ فِی اَلْأَیتَامِ» درباره یتیمان سفارش میکند: “خدا را خدا را درباره یتیمان، آنان را گاهى سیر و گاهى گرسنه مگذارید، مباد که در کنار شما تباه شوند١۴”. از امام صادق(ع) نقل است که هنگام گریه یتیم، عرش خدا میلزرد و خدا قسم یاد میکند که اگر بنده مؤمنی او را ساکت سازد بهشت را برایش واجب می کنم١۵.در مقابل، خوردن ظالمانه مال یتیم جزو هفت گناه کبیره شمرده شده است و برای آن عقوبت دنیوی (ظهور آثار ظلم در ذریه ظالم) و اخروی (آتش جهنم) بیان شده است و فرقی میان کم یا زیاد بودن مقدار اکل مال یتیم نیست١۶…
یک یتیم هم یتیم معنوى است.در احادیث ، از یتیم معنوى با عنوان”یتیم آل محمد(ص) یاد شده است. یتیم معنوى هم نیاز به حمایت و سرپرستى دارد.در تفسیر امام حسن عسکری(ع) مجموعه احادیثی با موضوع «یتیم آل محمد» آمده است که: “شدیدترین نوع یتیم شخصی است که از امام خویش جدا شده است و نمیتواند به او دسترسی داشته باشد و او در خانه خودش یتیم است؛ هر کس که به علوم ما آشناست و این یتیمان را هدایت کند و شریعت ما را به آنها بیاموزد در عالم بالا همراه ماست؛ فضیلت و برتری سرپرست این یتیمان (کافل ایتام آل محمد) که آنها را از جهل و نادانی نجات میدهد نسبت به سرپرستانی که به یتیمان آب و غذا میدهند، مانند خورشید و دیگر ستارگان است؛ سرپرستان ایتام آل محمد در روز قیامت و صحرای محشر تاجی از نور بر سر دارند؛ برای ابلیس، تحمل فقیهی که این ایتام را هدایت میکنند از تحمل هزار عابد سختتر است١٧…
—————————
١.نساء/٣۶؛بقره/٨٣.
٢.بقره/٢١۵.
٣.انسان/٨.
۴.بلد/١۵.
۵.بقره/٢٢٠.
۶.فجر/١٧.
٧.ماعون/١و٢.
٨.ضحى/۶و٩.
٩.نساء/٨.
١٠.انعام/۱۵۲ ،إسراء/۳۴.
١١.مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴.
١٢.قرب الاسناد،حمیرى، ص۹۴، ح۳۱۵.
١٣.ثواب،شیخ صدوق،ص١٩٩.
١۴.نهج البلاغه،نامه۴٧.
١۵.صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۸۸، ح۵۷۳.
١۶.تفسیر عیاشی،ج١، ص۲۳۷، ح۱۰۵؛ ص۲۲۳، ح۳۷و۳۹؛ ص۲۲۴، ح ۴۲.
١٧.التفسیر المنسوب ، ص۳۳۹ـ۳۴۵، ح۲۱۴ـ۲۲۶.
