حقى که همسایه ها در احسان به یکدیگر دارند،حق بزرگى است.خداوند در قرآن مى فرماید:”و به همسایه نزدیک و همسایه دور احسان کن”(وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ١).این نزدیکى و دورى،از نظر مکانى است بطورى که از نظر عرف همسایه محسوب شوند.همسایه، نزدیک ترین کسی است که تو برای رفع نیازهای خود به آن تکیه می کنى و در هر لحظه، سایه و حمایت و پشتیبانى او را براى خود میبینى و به او دلگرم و امیدوار میشوى.همسایگان خوب ، سایه های مشترک یکدیگرند ومى توانند در تعامل صمیمی و مهربانانه، زندگی شیرینى را با نیکى به هم، رقم بزنند.در این آیه احسان به همسایه در ردیف احسان به والدین و عبادت خدا و دورى از شرک آورده شده:”خدا را بپرستید و چیزى را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر احسان کنید و در باره خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایه نزدیک و همسایه دور و همنشین و در راه مانده و بردگان خود [نیکى و احسان کنید] که خدا کسى را که متکبر و فخرفروش است، دوست نمىدارد٢”.این سخن پیامبر خداست:اگر مى خواهید خدا و رسولش شما را دوست بدارند، وقتی امانتی به شما سپردند،ادا کنید و در گفتار صادق باشید و با همسایگان خود به نیکی رفتار نمائید٣…
پیامبر خدا(ص) به حضرت علی علیه السلام و ابوذر فرمود: که در مسجد فریاد بزنند: «ایمان ندارد کسی که همسایه او از شرّش در امان نیست.» پس سه بار این مطلب را گفتند. بعد از آن با دست خود اشاره فرمودند[حدّ همسایگى] تا چهل خانه از پس و پیش و راست و چپ است۴”؛نیز فرمود:همسایگان به سه دسته تقسیم می شوند: نخست، همسایه ای که در سه محور برگردن ما حق دارد؛ حقّ همسایگی، حقّ خویشاوندی و حقّ اسلام (برادر دینی)، دوم، همسایه ای که دارای دو حق است؛ حقّ همسایگی و حقّ برادر ایمانی. سوم، همسایه ای که دارای حقّ همسایگی است و آن، همسایه مشرک می باشد۵”.بنابراین براى همسایه مشرک نیز حقوقى هست.اگر حقوق همسایه ها در روستاها، چادرهاى عشایرى، شهرک ها و محیط هاى شهرى رعایت شود،از زندگی توأم با آرامش، مودّت، اطمینان و اعتماد متقابل برخوردار خواهند شد و چنین پدیده ای بر رشد عاطفی، فرهنگی، بهبود ساختار اجتماعی و اقتصادی این نواحی اثر خود را خواهد بخشید و افراد بسیاری قادرند دشواری ها و ناملایمات را پشت سر نهند یا در هنگام گرفتاری ها به یاری هم بشتابند و از معضلات زندگی یک دیگر گره گشایی کنند.
اما شرح حقوق همسایگى: پیامبر(ص):حق همسایه آن است که اگر بیماری شد،عیادتش نمایی و اگر مرگش فرا رسید، در تشییع جنازه او شرکت کنی و اگر از تو قرض خواست، از پرداخت آن امتناع نکنی و اگر شادمانی در زندگی اش رخ داد، بر او تبریک گویی و در مصائب و ناگواری ها و در ناراحتی های او شریک باشی و ارتفاع بنای خویش را از خانه وی فراتر نبرده و او را از نسیم هوا محروم نکنی…چون میوه ای خریدی، مقداری به او هدیه دهی و اگر نمی خواهی این کار را کنی، آن میوه را پنهانی به منزل ببر و فرزندت را همراه میوه، بیرون خانه نفرست که فرزند او آزرده شود. و بوی غذایت او را آزرده نکند مگر این که مقداری برایش بفرستی۶.و هشدار دادند: هرکه خانه ای بنا کند که مردم ببینند و بشنوند، در روز قیامت آن خانه را تا طبقه هفتم زمین از آتش پرنموده و در گردنش اندازند و هیچ چیز او را نگه ندارد تا به قعر جهنم فرو غلتد. پرسیدند: یا رسول اللّه! ساختن خانه برای ریا یعنی چه؟ فرمودند: یعنی بیش از میزان نیاز و حاجت، ساخته است تا بدین وسیله بر همسایگان مباهات کند و بر برادران دینی فخر فروشد٧…
هنگام خرید خانه توصیه شده در مورد همسایه ها تحقیق شود.حضرت زهرا(س) به فرزندش امام حسن مجتبی (ع)علیه السلام فرمودند: “ای فرزندم! اوّل همسایه، بعد خانه(الجار،ثمّ الدار٨).همچنین پیامبر فرمود:از خوشبختی مسلمان وسعت خانه، همسایه خوب و مرکب راهوار است٩؛و نیز:وقتی دو نفر تو را در یک زمان دعوت کردند، دعوت کسی را که خانه اش به تو نزدیک تر است بپذیر؛ زیرا کسی که منزلش در قُرب خانه ات قرار دارد، در همسایگی مقدم است١٠.امام باقر(ع)فرمود: “همسایه همچون نفس انسان است و نباید خُسرانی متوجه او شود و روا نیست (بی دلیل) مجرم تلقی گردد. و حُرمت همسایه با احترام مادر در یک ردیف است١١.هنگام فروش خانه،ابتدا به همسایه پیشنهاد کن که او در خرید،اولویت دارد١٢.از رسول اکرم (ص) پرسیدند: آیا در مال انسان غیر از امور واجب مثل زکات و مانند آن، حقّی وجود دارد؟ فرمودند: آری؛ نیکی به بستگانی که قهر کرده اند و پیوند با همسایه مسلمان؛ و افزودند:آن چنان جبرئیل درباره همسایه به من سفارش نمود، تا آن جا که گمان کردم همسایه می تواند از همسایه خود ارث ببرد١٣…
———————–
١.نساء/٣۶.
٢.همان
٣.نهج الفصاحه، ص١١٠و۴۶٣.
۴. وسائل الشیعه، ج ٨،باب٨۶،حدیث اول.
۵. المحجه البیضاء،ج ٣،ص۴٢٢.
۶.اصول کافی، ج ٢، ص۶۶۶؛ بحارالانوار، ج٨٢،ص٩۴.
٧.حلیه المتقین، علامه مجلسی، ص۴۴۶.
٨.کشف الغمه فی معرفه الائمه،ج٢،ص٢۵و٢۶. علل الشرایع، ص١٨١.
٩. خصال صدوق، ج١،ص١٧٩.
١٠.نهج الفصاحه،ص٢۵.
١١.همان.ص۵٧٣.
١٢.همان.ص٢٧.
١٣.همان.ص۵۴۶.
