خویشاوندان، حقى بر تو دارند که باید ادا کنى؛این صریح فرمان خداست:”حق نزدیکان را بپرداز١”؛”و اگر به هنگام تقسیم (ارث)، خویشاوندان (و طبقهای که ارث نمیبرند) و یتیمان و مستمندان، حضور داشته باشند، چیزی از آن اموال را به آنها بدهید! و با آنان به طور شایسته سخن بگویید٢”؛ و نیز:”خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان میدهد و از فحشا و منکر و ستم، نهی میکند…٣”. توصیه احسان به خویشان، در برنامه انبیاى گذشته هم بوده است: “(به یاد آورید) زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید۴” و نیز:” خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر، نیکی کنید همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه نزدیک، و همسایه دور، و دوست و همنشین، و واماندگان در سفر، و بردگانی که مالک آنها هستید زیرا خداوند، متکبر و فخر فروش را دوست نمیدارد۵”…
حق دیگر خویشاوندان، صله رحم و ارتباط و پیوند با آنهاست که در حد وجوب است:”تقواى الاهى داشته باشید…و(از قطع رابطه با) خویشاوندان خود، پرهیز کنید! زیرا خداوند، مراقب شماست۶” ؛”آنها که عهد الهی را پس از محکم کردن میشکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده، قطع میکنند، و در روی زمین فساد مینمایند، لعنت برای آنهاست و بدی (مجازات) سرای آخرت٧”؛” اگر (از این دستورها) روی گردان شوید، جز این انتظار میرود که در زمین فساد و قطع پیوند خویشاوندی کنید؟!٨”؛” و نیز:”فاسقان کسانی هستند که پیمان خدا را، پس از محکم ساختن آن، میشکنند و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند، قطع نموده، و در روی زمین فساد میکنند اینها زیانکارانند٩” که مقصود قطع پیوند خویشاوندى و صله رحم است١٠؛و نیز در این صله رحم باید به خویشاوندان کمک نمود:”آنها که از میان شما دارای برتری (مالی) و وسعت زندگی هستند نباید سوگند یاد کنند که از انفاق نسبت به نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا دریغ نمایند، آنها باید عفو کنند و چشم بپوشند آیا دوست نمیدارید خداوند شما را ببخشد؟! و خداوند آمرزنده و مهربان است١١”…
حق خویشاوندى نزدیک ایجاب مى کند که در مورد ارث، آنها را بر خویشاوندانى که پیوند دورترى دارند مقدم نمود: “و خویشاوندان نسبت به یکدیگر، در احکامی که خدا مقرر داشته، (از دیگران) سزاوارترند خداوند به همه چیز داناست١٢”.آیه شریفه بر این مطلب دلالت میکند که خویشاوندان نزدیک تر متوفى، در ارث بردن از او بر دیگر خویشاوندان سزاوارترند١٣.همچنین:”خویشاوندان نسبت به یکدیگر از مؤمنان و مهاجران در آنچه خدا مقرر داشته سزاوارتر هستند،مگر اینکه بخواهید نسبت به دوستانتان نیکی کنید (و سهمی از اموال خود را به آنها بدهید) این حکم در کتاب (الهی) نوشته شده است١۴”. طبیعتاً اولویت در رسیدگى به خویشاوندان،شامل ایتام خویشاوند هم مى شود که اطعام آنان بر اطعام دیگر نیازمندان اولویت دارد و در موقفى در قیامت از آن سوال مى شود:”ولی او از آن گردنه مهم نگذشت! و تو نمیدانی آن گردنه چیست… غذا دادن در روز گرسنگی به یتیمی از خویشاوندان،و یا به مستمندی خاک نشین…١۵”.سوء استفاده هائی که این زمینه نسبت به اموال یتیمان خویشاوند میشود، ایجاب میکند که هشدار خاصی در مورد این گردنه صعب العبور داده شود…
البته نباید نسبت خویشاوندى،شما را از عدالت خارج کند:”ای کسانی که ایمان آوردهاید! کاملا قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه (این گواهی) به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد! (چرا که) اگر آنها غنی یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند١۶”و نیز”هنگامی که سخنی میگویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش میکند، تا متذکر شوید١٧”. قرآن، ریشه و علت کوتاهی در حق خویشان و عدم احسان و نیکوکاری به آنان را تکبر و فخرفروشی می داند١٨و از مؤمنان می خواهد که در حق خویشاوندان مؤمن خویش استغفار کنند و فقط از استغفار نسبت به خویشان کافر و مشرک خودداری نمایند١٩.از دیگر حقوق خویشان این است که باید بیش از همه در اندیشه فردای آنان بود و آنان را از قیامت و خشم خدا ترساند٢٠و در امور ایشان اصول عدالت را مراعات کرد و در مصالح و منافع آنان اهتمام ورزید٢١…
——————————-
١.اسراء/٢۶.روم/٣٨؛
٢.نساء/٨.
٣.نحل/٩٠.
۴.بقره/٨٣.
۵.نساء/٣۶.
۶.نساء/١.
٧.رعد/١٩،٢١،٢۵.
٨.محمد(ص)/٢٢.
٩.بقره/۲۷.
١٠.مجمع البیان طبرسى ذیل آیه٢٧بقره.
١١.نور/٢٢.
١٢.انفال/۷۵.
١٣.التبیان،شیخ طوسی، ج۵، ص۱۶۵.
١۴.احزاب/۶.
١۵.بلد/١١و١٢.
١۶.نساء/۱۳۵.
١٧.انعام/١۵٢.
١٨.نساء/٣۶.
١٩.توبه١١٣.
٢٠.شعراء/٢١۴.
٢١.نساء/١٣۵.
