امام کیست؟ امام،جانشین پیامبر(ص) است و ادامه دهنده راه او در تبیین دین و هدایت خلق .او همچون پیامبر، منصوب از طرف خداست با این تفاوت که به او وحى نمى شود. رهبرى اجتماعى و سیاسى هم از شئون اوست اما اگر امکان آن برایش فراهم نشد،ذره اى از مقام امامتش،کاسته نمى شود.او امام است ،چه قیام کند یا نکند.این تعبیرى است که پیامبر(ص)در مورد امام حسن و امام حسین علیهماالسلام فرمود که آن دو امام هستند،چه قیام کنند و چه نشسته باشند(الحسن و الحسین،امامان قاما او قعدا١).در قرآن کریم با تعابیر مختلفى از امام یاد شده که یکى از آنها “اولى الامر” یعنى صاحبان و دارندگان امر و فرمان است:”اى کسانى که ایمان آورده اید،از خدا و رسول او و اولى الامر از خودتان،اطاعت کنید:(یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ٢).مشخص است که اولى الامر، شامل پادشاهان و حاکمان و سلاطین بشرى نیست زیرا آنها معصوم نیستند و نمى شود مردم را به اطاعت از غیر معصوم دعوت کرد و اوامر آنها را در ردیف اوامر خدا و رسول قرار داد.لذا اولین حق امام، اطاعت و پیروى از اوست…
تعبیر دیگرى که قرآن از امام مى کند،”ولىّ” است .ولایت امام ،همچون ولایت خدا و رسول مطرح شده و حق خدا و رسول و امام به عنوان ولىّ،آن است که مردم ولایت شان را بپذیرند:”ولیّ شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آوردهاند: همان کسانی که نماز برپا میدارند و زکات میدهند در حالی که در رکوع نمازند٣”.قاطبه مفسران روایتى را در ذیل این آیه ذکر کرده اند که این على(ع)بود که در رکوع نماز،انگشرى خود را به فقیر داد،لذا ولایت او طبق این آیه بر همه مومنان فرض است۴.همچنین در سال دهم هجرى،هنگام بازگشت از حج،پیامبر اکرم(ص)،به فرمان خداوند،مردم را در غدیر خم،جمع نمود و با تشریفاتى،على(ع)را به عنوان جانشین خود معرفى کرد و آنگاه این آیه نازل شد:”امروز دینتان را براى شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را دین شما برگزیدم۵”.حق ولایت بر اساس قرآن،موجب تداوم رسالت و هدایت خلق در تمامى دوران ها تا قیامت است…
امام رضا (ع)در تبیین آین آیه فرمود: با نزول این آیه و ابلاغ امر امامت،دین کامل گردید و امامت جزو کامل کننده هاست۶.امامت از مهم ترین معارف اسلامى و ریشه همه خوبى هاست. امام باقر (ع)در حدیث مشهوری فرمودهاند: “اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت؛ و بر هیچ چیز به اندازه ولایت تأکید نشده است٧”. امامت، نظام بخش جامعه و امّت محسوب میشود چنانچه حضرت امیر (ع) فرمودهاند: « الإمامهُ نِظامُ الاُمّهِ» و در مثالی زیبا جایگاه امام در میان امت را تبیین مینمایند: زمامدار و ولىّ امر به منزله رشته اى است که مهره ها را گرد آورده، آنها را به هم پیوند مى دهد. اگر رشته از هم بگسلد، مهره ها از یکدیگر جدا شده و پراکنده مى گردند و دیگر هیچگاه همه آنها گرد نمى آیند٨”.نیز فرمود:”خداوند به سبب زمامدارى بر شما، براى من حقّى بر شما قرار داد و حقّى هم براى شما بر من، همانند حقّى که من بر شما دارم٩”…
حق دیگر امام،حق مودّت است،حق مودت در قرآن با عنوان مودت به نزدیکان و اهل بیت پیامبر مطرح گردیده که در آیه اجر رسالت آمده است:”بگو من هیچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمىکنم جز دوست داشتن نزدیکانم [اهل بیتم]١٠”؛همان اهل بیتى که در قرآن از هر پلیدى و ناپاکى،مبرّا و مطهر شمرده شده اند:”خداوند منحصراً مىخواهد پلیدى و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملًا شما را پاک سازد١١”.بنابر این امامان که از ذرّیه و اهل بیت پیامبرند، داراى حق مودت هستند که دوستى و مودت با آنها همسنگ اجر رسالت تعیین شده است١٢.حق دیگر امام،خمس غنائم است که طبق آیه شریفه”هر نوع غنیمتی به دست آورید یک پنجم آن از آن خدا و پیامبر(ص) و خویشان او و یتیمان، فقیران و درماندگان است١٣”باید به عنوان ذوى القرباى پیامبر به آنان داده شود.حق دیگر مرجعیت علمى امام است که باید طبق آیه راسخون در علم و حدیث ثقلین،امور علمى به آنان ارجاع شود١۴.حق دیگرامام، حق درود و صلوات است.وقتى آیه «إنَّ اللهَ وَ مَلائِکتُهُ یُصَلّوُنَ عَلی النَّبی» نازل گردید یاران رسول خدا عرض کردند ما را از کیفیت صلوات بر خود آگاه سازید، پیامبر گرامی(ص) فرمود: به هنگام فرستادن صلوات بر من چنین بگویید:«اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد کما صلّیت علی إبراهیم و آل إبراهیم، انّک حمید مجید»١۵…
————————
١.بحارالانوار،ج٣۶،ص٢٨٨و٣٢۵؛ارشاد مفید،ج٢،ص٣٠.
٢.نساء/۵٩.
٣.مائده/۵۵.
۴.تفسیر فخر رازى،ج١٢،ص٣٨٣؛الدر المنثور،ج٢،ص٢٩٣.
۵.مائده/٣.
۶.کافى،ج١،ص١٩٩.
٧.همان.ج٢،ص١٨.
٨.نهج البلاغه،خطبه۴۶.
٩.همان.خطبه٢١۶.
١٠.شورىٰ/٢٣.
١١.احزاب/٣٣.
١٢.مجمع البیان،ج ۹،ص ۲۹.
١٣.انفال/۴١.
١۴.به این بحث،مستقلاً مى پردازیم.
١۵.سنن بیهقی،ج ۲،ص ۳۷۹.
