پایش اعمال خود،هر روزه کن/ گر بدى دارى، ز بدها توبه کن/ ور به خوبى بگذراندى روز را/ این روش در زندگى مستوره کن/ راه رفعت، پایش دائم بود/ ضعف را با قوت خود چاره کن…پایش(اسم از مصدر پائیدن)به معناى نظارت، نگهبانی، مراقبت، مواظبت، چشم برنداشتن و محاسبه است.در مدیریت،پایش به معناى نظارت ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎست که ﺗﻨﻬﺎ ﺭﺍﻩ ﻛﺴﺐ ﺍﻃﻼﻉ ﺍﺯ ﻣﻴﺰﺍﻥ ﺩﺳﺖ ﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﺍﻫﺪﺍﻑ ﺍﺳﺖ و هشیاری از وضعیت یک سامانه یا پدیده از راه مشاهده دگرگونی هایی است که ممکن است با گذر زمان در آن سامانه یا پدیده رخ دهد.پایش هم جنبه فردى دارد و هم سازمانى و اجتماعى.در جنبه فردى توصیه شده ایم در پایان هر روز خود را پایش کنیم و به نقد و ارزیابى رفتارهاى روزانه خود بپردازیم:”سزاوار است که انسان،در شبانه روز ساعتى فارغ البال به نظارت ومحاسبه خویش بپردازد و ببیند که به نفع یا ضرر خویش چه کارهایى را در شب و روزش انجام داده است١”…
این موضوع پایش ،نظارت و محاسبه چنان مهم است که ابزار رشد شمرده شده زیرا تغییر بینش و رفتار و عملکرد، منوط به این شناخت از وضعیت حال است.نباید دو روز انسان مساوى باشد:”کسى که دو روزش با هم برابر باشد، زیان کار است؛ کسى که امروزش بدتر از دیروزش باشد، از رحمت خدا به دور است؛کسى که رشد و بالندگى در خود نیابد، به سوى کاستىها مىرود و آن که در راه کاستى و نقصان گام بر مىدارد مرگ برایش بهتر از زندگى است٢”.به همین دلیل در روایات ما، فصلى به همین پایش و محاسبه اختصاص یافته است٣.بعضى از توصیه ها در این موضوع:”شب هنگام که در بستر خواب قرار گرفتى،بنگر که غذایی که خوردى از چه راه به دست آوردى[حلال بوده یا حرام] و در روزت چه کارهائى انجام دادى،به یاد آور که خواهى مرد و معادى خواهى داشت۴”؛” از ما نیست کسى که خویشتن را هر روز پایش نکند،اگر کار خیرى کرده آن را افزون کند و حمد خدا بجا آورد و اگر کار شرّى انجام داده استغفار و توبه نماید۵”…
هرجامعه اى نیز برای پیشرفت نیاز به پایش دارد؛این پایش و محاسبه ابزارهائى دارد که در قوانین کشورهاى قانونمند، پیش بینى شده است مثل سازمان بازرسى و دیوان محاسبات و انجمن هاى حسابرسى و…یکى از این ابزارها ، رسانه ها هستند که برنامه ها و عملکردها را مانیتور و پایش مى کنند که اگر این کار با دقت و کارشناسى واقعى انجام شود به اصلاح فرایندها بسیار کمک مى کند، بلکه باید گفت از الزامات زندگى فعلى محسوب مى شوند.این رسانه ها هستند که از طریق گزارشگران خویش عملکردها را بدون وقفه رصد مى کنند و تولید خبر مى نمایند و البته خودشان هم باید به نوعى پایش شوند که تحت تأثیر جریان قدرت،فاسد نشوند و از ماموریت اصلى خود دور نگردند.پیشرفت تکنولوژى رسانه اى و اطلاع رسانى و کاربرد نرم افزارها و سخت افزارها و به همراه مغزافزار کارشناسان،شرایطى فراهم آورده که حتى مى توان،همه افراد جامعه را به ارکان اصلى پایش عملکرد دولت ها،سازمان ها و شخصیت ها،تبدیل نمود و اطلاع رسانى لحظه اى و جهانى داشت…
بدین ترتیب،پایش و محاسبه اعمال،ابزارى است براى اصلاح رفتارهاى فردى و اجتماعى و راهى به سوى کمال و رشد و بزرگى.یکى از عوامل مؤثر معنوى در این زمینه، ناظر دانستن خدا و اولیاى او بر کارهاى خویش است که مى تواند در نوع عملکردها تأثیر گذار باشد. قرآن مى فرماید:”آیا او نمى داند که خدا او را مى بیند؟!”(ألم یعلم بأنّ الله یرىٰ۶) و فرشتگان او همه اعمالش را مانیتور مى کنند و مى نویسند؟!(وإن علیکم لحافظین،کراماً کاتبین٧)…حکایت جالبى آورده اند:گویند یکى از شاعران به نام حاجب بروجردی قصیده ای زیبا در مدح امیر المومنین، علی (ع) مى سراید که به اشتباه باور به شفاعت ایشان را به تجرى بر گناه تفسیر مى کند و مى گوید:حاجب، اگر محاسبه حشر با علی است/ من ضامنم که هر چه بخواهی گناه کن! همان شب در عالم رویا مولا علی بن ابیطالب (ع) به خواب ایشان آمده و فرمودند:ای حاجب ! هم بیت اول و هم بیت دوم تو ایراد دارد.حاجب عرض می کند:یا مولا شعر برای شما و در مدح شماست! حضرت می فرماید شعرت را این گونه اصلاح کن: حاجب، یقین محاسبه حشر با علی است/ شرم از رخ علی کن و کمتر گناه کن… !
—————————-
١.امیرمومنان(ع):مستدرک الوسائل،ج١٢،ص١۵۴،ح١٣٧۶١.
٢.امام کاظم(ع):بحارالأنوار، ج ٧٨،ص٣٢٧.
٣.”باب محاسبه النفس فى کل یوم”،مستدرک الوسائل،ج١٢ و بحارالانوار،ج٧٠و٧١… و سایر متون روائى.
۴.امام صادق(ع)،بحارالانوار: ٧١ / ٢۶٧ / ١٧، دعوات الراوندی: ١٢٣ / ٣٠٢.
۵.امام کاظم(ع)، الاختصاص:٢۶.
۶.سوره علق،آیه١۴.
٧.سوره انفطار،آیات ١٠و١١.
