از دیگر عوامل بزرگى، تواضع است در برابر تکبر و نخوت و کم بها شمردن مردم. امیر نصر بن احمد سامانی به پسر خود که قرار بود جانشین او در مملکتش شود چنین وصیت کرد: ای فرزند! اگر مى خواهى مملکتی را که ما با مشقّت فراوان به دست آورده ایم، برای خود نگهدارى، نه به خزانه اعتماد کن -که مال در معرض زوال است- و نه بر لشکریان دل ببند- که مرد سپاهی منقلب الحال است -بلکه تکیه بر بستر دوام مملکت و قیام حکم به دوستی و کرم نما و در تواضع بیفزا که دوستی و تواضع و کرم، خلایق را دلگرم می سازد و هر که صید دام محبت و تواضع گردد هرگز رهایی نیابد! آرى ، تواضع ، ریشه هر شرافت ارزنده و بلندمرتبه است. اگر این تواضع براى خدا باشد، پاداشش رفعت و بزرگى است؛ زیرا هرکس براى خدا تواضع کند، خدا او را بر بندگانش برترى دهد. شرافت کامل و حقیقى جز به کسى که در برابر ذات حق تواضع کند، نخواهد رسید.خداوند در قرآن مى فرماید حتى راه رفتن تو نیز نباید متکبرانه و از روى نخوت باشد١…
معناى تواضع روشن است و نیاز به توضیح فراوان ندارد:باور به کوچکى و حقارت خویش نزد خالق ممکنات در مقام عبودیت و نشان دادن این کوچکى در برخورد و معاشرت با خلق خدا و خود را برتر ندیدن و تافته جدابافته نپنداشتن، تواضع است.اگر فرد به این پایه از شناخت و عمل برسد،خداوند او را رفعت مى بخشد.پیامبر اکرم(ص)فرمود: تواضع مایه رفعت است؛ تواضع کنید تا خدا شما را رفعت و بزرگى بخشد٢.این خدا بود که یتیمى متواضع و مردم دوست و تنها و بى یاور را در میان آن همه دشمن، رفعت بخشید و فرمود: نام و ذکر تو را بزرگ و بلندآوازه ساختیم (و رفعنا لک ذکرک٣) آنگونه که امروز نزدیک دومیلیارد انسان مسلمان،نامش به بزرگى برند و روزانه کمینه ده بار در نمازها بر او درود فرستند و اخلاق پسندیده و متواضعانه او براى دشمنانش نیز اثبات شده و حتى دگراندیشان و مستشرقان به عظمتش اعتراف نموده اند که در آثار و کتاب ها و مقالات آنان به روشنى درج شده است۴…
انسان ها فطرتاً از موجود متکبر و از خود راضى،خوششان نمى آید و حاضر به دوستى و معاشرت با او نیستند ، اما با انسان هاى متواضع دوست مى شوند و با علاقه، معاشرت و دوستى مى نمایند.امیرمؤمنان (ع)فرمود: میوه تواضع، دوستى مردم است۵؛ تواضع و فروتنى باعث محبوبیت فرد در میان مردم مى گردد به گونه اى که مردم به صدق و صفاى او به واسطه تواضعش ایمان مى آورند و همه نیکى ها و خیرها در خانه او جمع مى شود، چنانکه همان حضرت فرمود: فروتنى باعث انتشار فضایل انسان متواضع در میان مردم مى شود۶. یعنى تواضع انسان فرهیخته دل مخاطبان را جذب نموده آنها را به سوى فضایل و گفته هاى حکیمانه او متمایل مى کند.بنابراین به قول جامى تواضع و فروتنى کلید خانه اى است که همه خیرها در آن جمع است: جمع است خیرها همه در خانه اى و نیست/ آن خانه را کلید به غیر از فروتنى/ شرها بدین قیاس به یک خانه است جمع /و آن را کلید نیست به جز مایى و منى…!٧
بعضى رندان،از این قاعده سوء استفاده کرده با تظاهر به تواضع سعى مى کنند محبت مردم را به دست آورند و با آراء آنها به ریاست و مقام رسند، اما باید گفت:خورشید همیشه پشت ابر نمى ماند و مردم در نهایت، متظاهران به تواضع و سیاستمداران بازیگر را از صادقان تشخیص مى دهند و کسانیکه به دروغ دم از مردم مى زنند را از مردم دوستان حقیقی بازمى شناسند.مردم دوستى مومنان، از نوع نگاه آنها به مخلوقات الاهى نشأت مى گیرد؛چون خداوند به همه مخلوقاتش رحمان و رحیم است؛مومنان نیز با آنها مهربان و دربرابر ایشان فروتن و متواضع اند.
این رحمت و تواضع،تشریفاتى نیست و قلبى و حقیقى است و آثارش هم در کردار دیده مى شود که به شکل حمایت از مردم در همه جهات از احسان و انفاق و بخشش و دستگیرى و هدایت و غمخوارى و پشتیبانى،بروز و ظهور مى یابد.این نگاه را که از متن اسلام بر مى خیزد، سعدى چه خوب بیان کرده است:بنى آدم اعضاى یکدیگرند/که در آفرینش زیک گوهرند/چو عضوى به درد آورد روزگار/دگر عضوها را نماند قرار…
—————————-
١. سوره اسراء، آیه ٣٧.
٢. نهج الفصاحه،پاینده،ص١۶۶.
٣. سوره انشراح،آیه ۴.
۴.ر.ک: کتاب هاى شرق شناسان در باره پیامبراکرم(ص) از جمله،کتاب آنا مارى شیمل شرق شناس آلمانى.
۵.غرر و درر آمدى،ص۵۴٣.
۶.میزان الحکمه،ص۴٠۵.
٧.بهارستان،جامى،ص٣۴.
