دوزخ ، کانون قهر و غضب الهی و جایگاه ظالمان و مجرمان است؛دوزخ مکان ظهور عدل الاهى برای مستکبران، مفسدان و گنهکارانى است که با اختیار خویش،کفران نعمت خدا کرده و راه ستم به خود و دیگر همنوعانشان را انتخاب نمودند.کیفر آنان، هم عذابهای جسمانی است و هم عذاب های روحانی. آنها که منکر معاد جسمانى شدند و فقط به معاد روحانى قائل گشتند بخش عظیمی از آیات قرآن را نادیده گرفتند که به انواع عذاب های جسمانى برای مجرمان در دوزخ اشاره دارد.اما تمام این عذاب ها،ثمره اعمال خود انسان هاست که پیشاپیش با دست خود فرستاده اند و آنجا آن را مشاهده خواهند نمود( إِنَّا أَنْذَرْنَاکُمْ عَذَابًا قَرِیبًا یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ)؛ به همین جهت است که در اینجا دائماً هشدار داده شده :بنگرید که چه چیزى برای فردای قیامت خود پیش مى فرستید(یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ).این دنیا ظرفیت و گنجایش کیفر ستمگرانى که موجب ستم و عذاب و کشتار هزاران نفر شده اند را ندارد و باید کیفر گناهشان را در دوزخ ببینند تا عدالت در موردشان اجرا شود…
شرایط دوزخ و انواع عذاب ها در آن به قدری شدید و دهشتناک است که مجرمان و کافران آرزو مى کنند ای کاش خاک مى بودیم(یقول الکافر یالیتنى کنت تراباً) و اگر بتوانند حاضرند فرزندان، همسر، برادر، دوست، قبیله و حتی همه روی زمین را فدا کنند تا سبب نجاتشان شود (یود المجرم لو یفتدی من عذاب یومئذ ببنیه و صاحبته و اخیه و فصیلته التی توویه و من فی الارض جمیعا ثم ینجیه)؛ درخت زقوم غذای آنهاست که همانند فلز گداخته در شکمها می جوشد، جوششی چون آب سوزان؛در غل و زنجیرند و لباسشان قطران (ماده چسبنده بدبوی قابل اشتعال) است و صورتهایشان را آتش می پوشاند؛لباسهایی از آتش بر آنها بریده می شود و مایعی سوزان و جوشان بر سر آنها می ریزند که ظاهر و باطنشان را ذوب می کند؛هربار که پوست های آنها بسوزد پوست های دیگری به جای آن قرار می دهیم تا عذاب را بچشند؛راه فرار ندارند و هر زمان که بخواهند از غم و غصه های جهنم خارج شوند آنها را بر می گردانند و گفته می شود بچشید عذاب سوزان را…گونه های دیگر عذاب،مقامع آتشین،تازیانه های عذاب، صداهای ناهنجار،ضیق مکان و احساس فشار،سایه های سوزاننده و عذاب هایی فراتر ، همگى وحشتناک و دردبار…
خلود و جاودانگى عذاب برای دوزخیان هم به نوع جرم و جنایت آنها باز مى گردد؛ کسی که آثار جرمش،دامن میلیونها و بلکه میلیاردها انسان را در طول زمان های آینده گرفته است باید متناسب با آثار جرمش،عذاب ببیند و از آن بالاتر کسی که در حق پیامبر و امام و خود خدای عزوجل مرتکب عصیان شده است،کیفر او به این سادگى نیست و البته خلود متعلق به این دسته از مجرمان بزرگ است وگرنه مجرمان معمولى،پس از مدتى عذاب در دوزخ که تاوان اعمالشان است،بخشیده شده و به اهل بهشت ملحق مى شوند…
علاوه بر این عذاب های جسمانى،عذاب های روحى نیز دامنگیر دوزخیان است: غم و اندوه و حسرت بی پایان؛ خواری و ذلت فراوان؛تحقیر و سرزنش بسیار(اخسئوا فیها و لاتکلمون) ؛دیدن جایگاه بهشتیان و افسوس و حسرت ابدى؛جاودانگی عذاب و کیفر( خالدین فیها ابدا) و علاوه بر اینها دوری از رحمت خداوند از شدیدترین آلام روحی دوزخیان است.همه اینها نتیجه سوء اختیار و سرپیچى از فرمان خدا و رسول است( و من یعص الله و رسوله فان له نار جهنم خالدین فیها ابدا)؛ کفر و شرک و ظلم و گناه و تعدی و غیبت و سخن چینى و سایر منهیات که در شریعت آمده است ؛هم حق الله و هم حق الناس و در رأس آنها جفا به دین و آئین است،سدّ سبیل الله است؛ دوری از ولیّ خدا و جفا به حجت الله و خلیفه الله ست؛تنها گذاشتن او در دست اشرار و طغاه است؛شنیدن “هل من ناصر” امام و یاری نکردن اوست…
