تن دادن به کسب و کار و تلاش برای تأمین معیشت، آن چنان مهم شمرده شده که این تلاشگران، مجاهدان راه خدا نام گرفته اند: الکادّ علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله.شرط وصول به این مقام بزرگ هم آن است که این کسب روزی از مسیر حلال باشد تا لقمه ای غیر حلال بر سفره ای قرار نگیرد که لقمه حرام آثار خطرناک دنیوی و اخروی برای خورندگانش دارد.
این است که شناخت کسب و کارهای حلال و حرام پیش از ورود به کار امری الزامی است(الفقه ثم المتجر)٢
حرام خواری، بر عقاید، اخلاق و اعمال آدمی تأثیری بسیار زیان بار دارد و راه سعادت و خیر و فلاح را بر او میبندد و چنان او را سرگرم دنیا و سر سپرده ی شیطان میکند که حتی حاضر نمیشود به سخنان حق که از سوی بهترین افراد ایراد میگردد، گوش فرا دهد.
آنان که به دستور یزید به جنگ با امام حسین(ع) برخاستند، به «حرام خواری» آلوده بودند. این حرام خواری، چشم و دل و اندیشهی آنان را در هم نوردیده و نقش حقیقت وصداقت را ازذهنشان زدوده بود. امام حسین(ع) در روز عاشورا کوشید تا با نصیحت و موعظه، لشکر عبیدالله بن زیاد را از زشتی کارشان آگاه کند و از ادامهی راهی که در آن لغزیده اند، باز دارد؛ اما آنان با غوغا و جنجال، مانع رسیدن صدای امام(ع) به گوش خود شدند. امام رو به آنان کرد و فرمود: شما را به راه رشد فرا میخوانم؛ هر که از من اطاعت کند، رستگار است و هر که از من نافرمانی کند، در زمرهی هلاک شدگان قرار میگیرد. همهی شما فرمان مرا سرپیچی میکنید، به سخنم گوش فرا نمیدهید؛ البته(حق دارید، چرا که) شکمهایتان ازحرام پر شده است، در نتیجه خداوند بر دلهای شما مهر زده است. چرا ساکت نمیشوید، چرا گوش نمیدهید و نمیشنوید؟!٣
در روایتی دیگر از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است که حضرت حق می فرماید: هر کس باکی نداشته باشد که دینار و درهم را از کجا به دست می آورد، من هم روز قیامت باکی ندارم که او را از کدام در وارد آتش جهنم کنم.» ۴ همچنین فرمودند: «هر کس دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید آنچه را می خورد و کسب می کند، پاکیزه نماید.»۵
مفاسد اقتصادی که امروز گریبانگیر جوامع است ناشی از همین عدم رعایت احکام الله است. یا آشنا به فقه تجارت و کسب و کار نیستند یا اعتقاد ندارند لذا به حرام می غلطند و فساد می آفرینند که شاهد هستیم.
گاهی این چنین کسب روزی دشوار می شود که باید با دعا از محضر ربوبی مسئلت نمود تا انسان را نگهدارد که در این زمینه دعاهایی وارد شده است.۶
منتظر ، علاوه بر رعایت این اصول در مورد معیشت، ولیّ نعمت خود را صاحب الزمان سلام الله علیه می داند و از او برای روزی حلالی که نصیبش نموده ممنون و سپاسگزار است زیرا باور دارد” بیمنه رزق الوری” ، به میمنت وجود ذیجود است که مردمان روزی می خورند٧ و از مجرای فیوضات اوست که نظم آفرینش منتظم است لذا در طول ساعات معیشت ، خود را وسیله ای برای رزق می شمرد و صاحب خود را در نظر دارد و خویش را در منظر او می بیند و این مراقبت او را از لغزش به حرام حفظ می نماید و در کنف حمایت ولی الله قرارش می دهد و با دعای آن حضرت کسب و کارش برکت می یابد.
__________________
١. امام صادق علیه السّلام فرمودند: اَلکادُّ عَلَی عِیالِهِ کَالْمُجاهِدِ فی سَبیلِ اللهِ؛.کسی که خود را برای روزی خانوادهاش به زحمت میاندازد و کار میکند مانند رزمندهاست که در راه خدا میجنگد.(کافی، ج۵، ص٨٨)
٢. امیرالمومنین علیه السلام – سه بار برای تأکید ونشان دادن اهمیت موضوع به بازرگانان گوشزد فرمودند:ای بازرگانان اول فقه بعد تجارت( یعنی پیش از شروع تجارت، احکام فقهی آن را بیاموزید : یا مَعْشَرَ التُّجّارِ، اَلْفِقْهُ ثُمَّ الْمَتْجَرُ، اَلْفِقْهُ ثُمَّ الْمَتْجَرُ، اَلْفِقْهُ ثُمَّ الْمَتْجَرُ.: ای بازرگانان، اوّل فقاهت (شناخت دین و احکام معاملات)، سپس تجارت، اول فقاهت سپس تجارت، اول فقاهت سپس تجارت.«میزان الحکمه، ج۱، ص۵۲۰»
٣. إنّما أَدْعُوکُمْ إِلَى سَبِیلِ الرَّشَادِ فَمَنْ أَطَاعَنِی کَانَ مِنَ الْمُرْشَدِینَ وَ مَنْ عَصَانِی کَانَ مِنَ الْمُهْلَکِینَ وَ کُلُّکُمْ عَاصٍ لِأَمْرِی غَیْرُ مُسْتَمِعٍ قَوْلِی فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرَامِ وَ طُبِعَ عَلَى قُلُوبِکُمْ وَیْلَکُمْ أَ لَا تُنْصِتُونَ أَ لَا تَسْمَعُون»
الارشاد٢-/٩٧-٩٨ ، المناقب: ١٠٨/۴، بحارالانوار: ٧، ۴/۴۵.
۴. «مَنْ لَمْ یُبَالِ مِنْ اَیِّ بَابٍ اکْتَسَبَ الدِّینَارَ وَالدِّرْهَمَ لَمْ اَبَالِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مِنْ اَیِّ اَبْوَابِ النَّارِ اَدْخَلْتُهُ؛
بحار الأنوار: ١٠٠/١١، باب ١، حدیث ۴۶؛ مستدرک الوسائل: ١٣/۶٧، باب ۴، حدیث ١۴٧۶۶.
۵.مَنْ اَحَبَّ اَنْ یُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْیُطَیِّبْ مَطْعَمَهُ وَمَکْسَبَهُ؛ عده الداعی و نجات الساعی، ابن فهد حلی ص١٣٩.
۶.معاویۀ بن عمار می گوید: از امام صادق (علیه السلام) درخواست کردم تا دعایی برای وسعت و زیادی روزی به من تعلیم دهد.آن حضرت هم دعایی به من آموخت که برای جلب روزی چبزی بهتر از آن ندیدم
ِ اللَّهُمَ ارْزُقْنِی مِنْ فَضْلِکَ الْوَاسِعِ الْحَلَالِ الطَّیِّبِ رِزْقاً وَاسِعاً حَلَالًا طَیِّباً بَلَاغاً لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ صَبّاً صَبّاً هَنِیئاً مَرِیئاً مِنْ غَیْرِ کَدٍّ وَ لَا مَنٍّ مِنْ أَحَد (الکافی، ج۲، ص۵۵۰) و نیز:اللهم اغننا بحلالک عن حرامک وبطاعتک عن معصیتک وبفضلک عن من سواک.
٧.مفاتیح الجنان/ دعای عدیله.
