به عالَم کسى سربرآرد بلند/که در کار عالَم بود هوشمند/به بازى نپیماید این راه را/نگه دارد از دزد بنگاه را ! کیاست و فراست، به معنی زیرکی و هوشیاری و تیزبینى و هوشمندى است و کَیِّس بر وزن سَیّد به معنی عاقل و هوشیار است. با اتخاذ تدبیر صحیح در زندگی فردى و اجتماعى- در سایه هوشیاری و خردمندی و زیرکى- زمینه موفقیت و رفعت فراهم می شود و سلامت افراد و خانواده و اجتماع تضمین می شود.در معناى متداول به کسى زرنگ گفته مى شود که بتواند در کسب ثروت و شهرت و مقام ،موفقیت هائى کسب کند(هر چند زیرکى و کیاست و فراست در این امور اگر همراه با تضییع حقوق دیگران و زیر پا گذاشتن حدود الهى نباشد،بى مانع است)اما از منظر دین “کیّس” و هوشمند حقیقى و با فراست، انسان مومنى است که در پرتو ایمان و بصیرت مومنانه خود راه حق از باطل و خیر را از شر تمیز داده و در جاده مستقیم عبودیت حق قدم بر مى دارد و دید نافذ او که ثمره ایمان و اعتقاد عمیق او است، به درون و باطن امور و حوادث نفوذ مى کند و سطحى نگر و ساده اندیش نیست …
این که مومن را کیّس و هوشمند گفته اند بخاطر آن است که در پرتو عقل و شرع،بهترین گزینه را انتخاب و عمل مى کند و حاضر نیست فریبکارى و حیله گرى کند.امیر مؤمنان(ع) فرمود:”اگر غدر و نیرنگ ،ناپسند نبود من از سیاست مدارترین مردم بودم ولی هر فریب کاری، گنهکار است و هر گنهکار، کافر است و هر غدّار و مکّاری در قیامت پرچم خاصی دارد که به وسیله آن شناخته می شود١” و فرمود:”ما در زمانی زندگی می کنیم که غالب مردم ،رفتار اهل خیانت و پیمان شکنی[همانند معاویه و عمروعاص] را کیاست و عقل می شمارند و جاهلان بی خبر این گونه افراد را مدیر و مدبر می خوانند!٢”و فرمود:”آن چه معاویه داشت نیرنگ و شیطنت بود نه عقل و آن مانند عقل است ولی عقل نیست٣”؛و نیز فرمود:”کیّس و هوشمند کسی است که خودش را بشناسد و اعمالش را خالص کند۴”. بصیرت و روشن بینی و کیاست که همان نیروى تعقل و قدرت تشخیص حق و باطل است،در روایات از آن به کیاست و در قرآن به «فرقان» تعبیر شده است۵.تو به قیمت وراى این دوجهانى/چکنم قدر خود نمى دانى/این همه عزت و شرف که توراست/تو زخود غافلى،عظیم خطاست…اى آنکه توئى قبله ارباب کیاست/چون تو نبود راهنمائى به نفاست؛آنکه را کردگار کرد عزیز/نتواند زمانه خوار کند/هر که را ایزد اختیار کند/در دو گیتیش بختیار کند…
سوال شد:زیرک ترین انسان کیست؟ امیرمومنان پاسخ فرمود:”کسی که بفهمد راه رشد و راه گمراهی کدام است و از گمراهى به سمت رشد راه یابد۶”.در روایتى نورانى از رسول خدا(ص)آمده :”از فراست و بصیرت مومن بپرهیزید که او با نور خدا مى بیند (اتقوا فراسه المومن فانه ینظر بنور الله٧). خوب است با بعضى از ویژگى هاى زیرکان و هوشمندان آشنا شویم:”خداى سبحان طاعت را غنیمت زیرکان قرار داد٨”؛”بسا روزه دارى که بهره اى جز گرسنگى و تشنگى از روزه دارى خود ندارد و بسا شب زنده دارى که از شب زنده دارى خود چیزى جز رنج و بى خوابى به دست نیاورد ، خوشا خواب زیرکان و افطارشان! ٩”؛پیامبر(ص):”مؤمن زیرک، هشیار و محتاط است(المؤمن کیّس فطن، حذر١٠)” و”از ما نیست کسی که با مسلمانی از در مکر و حیله وارد شود١١”.امام صادق(ع):مؤمن یاور خوبی (نسبت به مردم) است، هزینه زندگی اش سبک است، برای زندگی اش برنامه ریزی خوب دارد و از یک سوراخ دو بار گزیده نمی شود١٢”…
عبور کردن از فتنه ها و سالم بیرون آمدن از آنها،نشانه زیرکى است.امیرمومنان فرمود:”در فتنه ها ،مانند بچه شتر باش ، نه شیرى دارد که او را بدوشند و نه پشتى دارد که از او سوارى گیرند!١٣”.در مورد فتنه ناکثین و پیمان شکنان فرمود:”به خدا سوگند، از آگاهی لازم برخوردار بوده و هرگز غافلگیر نمی شوم تا دشمنان ناگهان مرا محاصره کنند و با نیرنگ دستگیرم نمایند١۴”؛در مورد فتنه قاسطین هم فرمود:”شیطان حزب خود را گرد آورده و سواره و پیاده های لشگرش را فراخوانده است، ولی من آگاهی و بصیرت خود را همراه دارم، نه حقیقت را بر خود مشتبه ساخته ام و نه دیگری بر من مشتبه ساخته، به خدا سوگند، گردابی برای آنان فراهم سازم که جز من کسی نتواند آن را چاره کند و هرگز از آن بیرون نمی آیند١۵”؛ و در مورد فتنه خوارج فرمود:”این من بودم که چشم فتنه را درآوردم؛ و جز من کسی را جرأت بر این کار نبود١۶”.زیرکى،کیّسى،جهاندارى/مومنى،خیّرى،علمدارى/حکمت و فطنت و کیاست و علم/همت و سیرت و مروت و حلم/در وجود تو جمله موجود است/وین همه لطف و ُجود معبود است…
—————————
١.نهج البلاغه، ترجمه دشتی، ص۴٢٢.
٢.همان،ص٩۴.
٣.اصول کافى،ج١،ص٣۴.
۴.غررالحکم،ح١١٣٩.
۵.سوره انفال،آیه٢٩.
۶.بحارالانوار،ج٧٧،ص٣٧٨.
٧.اصول کافى،ج١،ص٢١٨.
٨.نهج البلاغه،حکمت٣٣١.
٩.همان،حکمت١۴٢.
١٠.مجموعه ورّام،ص٢٩٧.
١١.ثواب الاعمال، ج١،ص٣٢٠.
١٢.اصول کافی، ج٢،ص٢۴١.
١٣.نهج البلاغه،حکمت١.
١۴.نهج البلاغه،خطبه٢٠٠.
١۵.نهج البلاغه،خطبه۶.
١۶.همان ،خطبه ١٠.
