“یکى از زیباترین جلوه هاى آئین ما،”نیت” است…(زهرا متن را با این جمله آغاز کرد و ادامه داد):نیت،به معناى قصد و اراده و عزم و تصمیم و انگیزه اختیارى و آگاهانه براى انجام یک کار و یا باور و رضایت قلبى نسبت به یک عمل است.مطابق روایات، ارزش و اهمیت هر کاری بر اساس نیت و انگیزه آن تعیین میشود١؛ یعنى نیتهای ریایی باعث باطل شدن عمل و نیت های مخلصانه و با قصد قربت به خداوند، باعث ارزش و کمال عمل میشوند٢؛بر اساس حدیث معروف «إنّما الأعمالُ بالنیّات»، اعمال انسان در گرو نیتهاست٣؛روایات بسیارى از معصومین(ع) بر داشتن نیت پاک و مخلصانه تاکید و نیت فاسد را عامل از بین رفتن برکت و روزی انسان و پیش آمدن بلا و گرفتاری معرفی نموده اند۴. از آن بالاتر در برخی از احادیث، در مقایسه نیت و عمل، نیت را اصل، شالوده و برتر از اعمال معرفی کرده۵و اعمال را ثمره نیتها دانستهاند۶و حتى گفته اند که پاداش الهی، شامل نیت بدون عمل نیز میشود٧.بر اساس روایتی از امیرمومنان(ع)، اعمال بندگان، دارای مراتب و درجههایی متفاوت هستند و «نیت»، تعیین کننده میزان ارزش اعمال اخلاقی و عبادی انسانهاست٨…
بدین ترتیب مى توان گفت نیت خود یک عمل است و انسان دوگونه عمل دارد:یک عمل نفسى و درونى که آن اندیشه و نیت اوست و یک عمل بیرونى و جوارحى که آن فعل اوست.جالب است که در آئین ما بر بعضى از این اعمال نفسى مثل اعمال بیرونى، مدح و ذمّ و جزا و پاداش تعلق مى گیرد.مثلاً در قرآن داریم که رکون و میل قلبى(که در مرحله افعال نفسى است)به ظالمان نداشته باشید که آتش دوزخ شما را درمى یابد(وَلا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ٩)ویا در مورد سوءظن مى فرماید از بسیارى گمان هاى بد(که آن هم فعلى نفسى و درونى است)اجتناب کنید که بعضى از آنها گناه است(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ١٠)و در روایات داریم که رضایت داشتن و خشنود بودن از فعل دیگران در حکم همراهى و شرکت با آنان در انجام آن فعل است.این کلام امیر مومنان در نهج البلاغه بسیار تأمل برانگیز است:راضى بودن به فعل یک گروه( مثل شرکت در آن فعل است و براى هر فاعلى دو گناه است:گناه انجام فعل و گناه راضى بودن به آن فعل(الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُمْ، وَعَلَى کُلِّ دَاخِلٍ فِی بَاطِلٍ إِثْمَانِ: إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ، وَإِثْمُ الرِّضَى بِهِ١١)…
بنابراین نیت و فعل نفسى بسیار مهم است و بر کلیه اعمال درونى و بیرونى ما سایه مى افکند و باید بسیار مراقب جهان درون و اندیشه ها و نیت هاى خود چه افعال اخلاقى و چه اعمال عبادى و شغلى و روزمره خویش باشیم. در مورد همه اعمال عبادى و واجبات تعبّدى مثل وضو، نماز، روزه، حج و…نیت کردن همرا با قصد قربت، واجب و ضروری است١٢. فقیهان، یکی از شرط های صحیح بودن عبادات را نیت کردن قبل از شروع عمل میدانند و ادامه داشتن نیت را تا پایان عمل نیز لازم می شمارند١٣.بنا بر نظر فقیهان، نیت امری نفسى و درونى است و لازم نیست بر زبان آورده شود١۴.نیت در نماز، در کنار رکوع، سجده، تکبیره الاحرام و قیام، یکی از ارکان نماز است١۵. بعضى عالمان معتقدند اگر کسی قبل از انجام دادن اعمال مباح، نیت و قصد قربت کند، عملی که انجام مى دهد، تبدیل به عمل مستحبی خواهد شد١۶…
نتیجه اینکه نیت،یک فعل نفسى است و بسیار مهم است و اسلام هیچ عبادتی را بدون نیّت نمی پذیرد، و نیّت هم از نظر اسلام دارای دو رکن است:رکن اول توجه و آگاهى نسبت به عمل است نه از روى عادت مثل خیلی کارهایی که انسان بدون توجه انجام می دهد و توجه ندارد.پس اولین رکن نیّت این است که انسان باید ذهنش را متمرکز کند به طوری که عمل از روی توجه باشد نه بی توجهی. اینکه می گویند ادامه نیت در طول انجام عمل مثلاً نماز هم شرط است برای همین است. رکن دوم نیّت، اخلاص است و اینکه انگیزه انسان از عمل چیست یعنى به خود پاسخ دهد که چه می کنم؟ وبرای چه این کار را انجام می دهم؟«چه می کنم» اصل نیّت است که اطاعت امر مى کنم و هدف حتما باید برای نزدیکی به خدا و رضای او باشد.در سایر افعال هم باید مراقب اندیشه ها و تحلیل ها و حمم قلبى خود نسبت به رفتار دیگران در گذشته و حال بود زیرا رضایت نسبت به فعل سوء دیگران انسان را شریک کار آنان مى کند چنانکه در زیارت سیدالشهداء(ع)،راضیان به قتل ایشان هنگام شنیدن این واقعه نیز، مورد لعن قرار گرفته اند(وَ لعن الله أمهً سمعتْ بذلک فرضیتْ به١٧)…
————–
١.منتخب میزان الحکمه، ج۱، ص۵۷۹.
٢.وسائل الشیعه، ج۱، ص۵۱.
٣. تهذیب الاحکام، ص۸۴؛بحارالانوار، جلد۶٧ص٢١١
۴. منتخب میزان الحکمه، ج۱، ص۵۷۹
۵.اصول کافی، ج۳، ص۱۳۴
۶. میزان الحکمه، ج۱۲، ص۵۷۹.
٧. وسائل الشیعه، ج۱، ص۵۲.
٨.وسائل الشیعه،ج۱، ص۶۳.
٩.سوره هود،آیه ١١٣
١٠.سوره حجرات،آیه ١٢
١١.نهج البلاغه،حکمت١۵۴
١٢.فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲،ص۵۲۰.
١٣. فرهنگنامه اصول فقه، ج۱، ص۴۳۵.
١۴.رساله توضیح المسائل مراجع، ص۲۶۵.
١۵.فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۴، ص۱۲۷.
١۶.نقش نیت در فعل و هدف اخلاقی، شعبانى ص۵۵
١٧.زیارت عاشورا
