میزان ، سامانه سنجش و اندازه گیرى است تا هر چیزى بر اساس عدل سنجیده شود؛چنانکه در توزین کالا باید رعایت شود:”ای قوم من، پیمانه و وزن را با عدالت، تمام و کامل بدهید(وَیا قَوْمِ أَوْفُواْ الْمِکیالَ وَالْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ)١؛ همچنین به معنای انسجام و نظمی که در عالم خلقت وجود دارد:”و آسمان را برافراشت و میزان و قانون در آن گذاشت”(وَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِیزَانَ)٢.همینطور به معنای قوانین عادلانه ای است که خداوند توسط پیامبرانش فرستاده تا به وسیله آن بتوانند حق را از باطل تشخیص دهند:”ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حق از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند(لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَینَاتِ وَ أنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ)٣.یک میزان هم میزان در قیامت است. برقرارى سامانه و سازوکار سنجش اعمال انسان ها در دنیا،به نوعى که نتوان کوچک ترین ایرادى به آن وارد آورد…
خداوند در قرآن مى فرماید: “توزین و وزن کردن (اعمال و سنجش ارزش آنها) در آن روز، به حق خواهد بود؛ کسانی که موازین عمل آنها سنگین باشد از رستگارانند؛ و کسانی که میزان های (عمل) آنها سبک باشد افرادی هستند که سرمایه وجود خود را به خاطر ظلم و ستمی که به آیات ما می کردهاند از دست دادهاند(وَالْوَزْنُ یوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَـئِک هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَـئِک الَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُم بِمَا کانُواْ بِآیاتِنَا یظْلِمُونَ)۴.در آیات دیگر ،سبکى و سنگینى وزن اعمال انسانهاست که جایگاه آنها را در دوزخ یا بهشت تعیین مى نماید:”کسى که وزن اعمالش سبک باشد، به خود زیان رسانده و اقامت گاهش دوزخ است”(وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَئِک الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ)۵؛ و کسى که وزن اعمالش سنگین باشد، زندگى رضایت بخشى خواهد داشت”(فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَهُوَ فِی عِیشَهٍ رَّاضِیهٍ وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُمُّهُ هَاوِیهٌ)۶.کاربرد واژه “وزن” نشان مى دهد که کثرت مورد نظر نیست ،بلکه کیفیت مهم است؛دو نفر ممکن است نماز بخوانند اما کیفیت نمازشان بسیار متفاوت باشد…
عبارت “و الوزنُ یومئذ الحقّ” در آیه شریفه،نشان از حقیقتى بزرگ دارد.این میزان واقعاً حق و بر اساس عدل و حکمت است؛ هرچقدر اعمال منطبق تر با حق باشد،سنگین تر است؛ترازوى این سنجش،رفتار انبیاء و اوصیاء هر قوم است که اعمال امت با عملکرد آنها سنجیده مى شود.امام صادق (ع) در تفسیر آیه “و نَضَعُ الموازین القسط”، (انبیاء/۴٧)فرمودند آن موازین،انبیاء و اوصیاء میباشند٧.این،یعنى اینکه اعمال هر امتی بر انبیاء خودشان عرضه میشود؛ لذا با مطابقت و مخالفت با اعمال انبیاء دانسته میشود که آیا او شقی است یا رستگار؟ شاهد این مطلب عبارتى است که در زیارت امیرالمؤمنین(ع)آمده :”سلام بر امیر ایمان و میزان اعمال”(السلام علی یعسوب الایمان و میزان الاعمال)٨؛ زیرا آن حضرت،حق مجّسم است، هر کس در اعمال و رفتارش با او مشابهت داشته باشد،وزن اعمالش سنگین و کسی که مشابهت با او نداشته باشد، ترازوهای اعمالش سبک است٩…
در هر صورت ، خداوند، این جهان را بدون میزان، نگذاشته و همراه پیامبران،کتاب و میزان حق را فرستاده است(اللَّهُ الَّذِی أَنزَلَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِیزَانَ)١٠؛ و در آن جهان نیز موازین حق و قسط را برپا مى نماید تا حتى به اندازه یک ذره کوچک (مثل خردل) به کسى ظلم نشود(وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَهِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَى بِنَا حَاسِبِینَ)١١. این میزان هم در این دنیا و هم در قیامت ،وجود سفیران الاهى یعنى انبیاء و امامان هستند که افراد باید در این دنیا،رفتار و اعمال و افکار خود را با آنها بسنجند و در قیامت نیز،مجموعه اعمال شان با با میزان آنها سنجیده مى شود.به همین دلیل است که قرآن در مورد حشر مردمان هر امّتى مى فرماید،هریک از گروه هاى مردم با پیشوایان خویش فراخوانده مى شوند:”روزى که هر گروهى از مردم را با پیشوای شان فرامىخوانیم، پس هر کس نامه عملش به دست راستش داده شود، پس آنان نامهى خود را (با شادى) مىخوانند و کمترین ستمى بر آنان نمىشود(یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا)١٢…
—————–
١.هود/٨۵.
٢.رحمن/
٣.حدید/٢۵.
۴.اعراف/٨و٩.
۵.مومنون/١٠٣؛
۶.قارعه/۶-٩.
٧.بحارالانوار،ج٧، ص٢۴٩.
٨.قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، زیارت اربعه امیرالمؤمنین(ع).
٩.سبحانی، جعفر؛ مفاهیم القرآن، ص ۲۵۰- ۲۵۹.
١٠.شورى/١٧.
١١.انبیاء/۴٧.
١٢.اسراء/٧١.
