نخستین عامل در اقتصاد،کار است؛ کار ، سرمایه انسان هاست و شامل هرگونه حرکت و تلاش اقتصادى،عبادى یا فرهنگى آنها مى شود و نتیجه دارد و این نتیجه ج را خود خواهند دید(لّیْسَ لِلْانسَانِ إِلَّا مَا سَعَى؛ وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَى١).اگر این تلاش،اقتصادى باشد،ثمره اش تأمین معیشت و برخوردارى از مواهب آن است:”و در آن، باغ ها و نخل ها و انگورها قرار دادیم و چشمه هایى روان کردیم؛ تا مردم از میوه آن و نتیجه تلاش ها و کارهاى خود برخوردار و بهره مند شوند آیا باز هم شکرگزارى نمىکنند؟”٢.در قرآن کریم حدود چهارصد آیه در تشویق به کار و تلاش و بیان ارزش و اهمیت و آثار و برکات آن آمده و از تلاش معیشتى و شغل انبیاء هم یاد شده و بدین ترتیب افراد را به کار تشویق نموده است: کشاورزى(حضرت آدم )،نجارى(حضرت نوح)دام دارى(حضرت شعیب)، شبانى (حضرت موسى)،خیاطى(حضرت ادریس)،کشاورزى و دامدارى(حضرات ابراهیم و یعقوب و ایوب)، حصیربافى (حضرت سلیمان)،تجارت (حضرات هود و صالح و پیامبر اکرم)زره سازى و آهنگرى(حضرت داوود)صیادى و نجارى(حضرت عیسى)و…٣
در قرآن کریم افراد را به کار و طلب روزی و رزق حلال حتى پس از فریضه نماز تشویق مى نماید:” پس از آنگاه که نماز پایان یافت و آنرا بجا آورید، باز در پی کسب و کار خود روی زمین منتشر و پراکنده شوید و از فضل و کرم خدا روزی طلبید و یاد خدا بسیار کنید تا رستگار و سعادتمند گردید”۴.تاریخ نگاران نوشته اند:سیره رسولالله (ص)این بود که هرگاه به مردی با سلامت جسمانى نگاه میکرد از او مى پرسید:آیا شغل و حرفهای داری؟ اگر در پاسخ میگفت شغلی ندارد، میفرمود: از چشمم افتادی. به آن حضرت عرض میشد چگونه شخصیت او در نظر شما تنزل کرد؟ می فرمود:”آنگاه که مؤمنی دارای شغل و حرفهای نباشد، برای تأمین مخارج زندگی خود، دینش را میفروشد”۵.با آنکه جهاد و فداکاری در اسلام ارزش ویژهای دارد ولی کارکردن مثل آن و بلکه برتر از آن معرفی شده است؛ چنانکه امام صادق(ع)فرمود : آنکه برای تأمین احتیاجات خانواده اش تلاش کند مثل آن است که در راه خدا جهاد میکند(الکاد لعیاله کالمجاهد فی سبیلالله)۶…
در یکی از روزهای بسیار گرم تابستان در یکی از راههای مدینه با حضرت صادق(ع) برخورد کردم، به حضرت که حتماً از کار سخت در مزرعه با حالت خسته و عرق ریزان برمیگشتند، عرض کردم: من فدای شما گردم موقعیت شما نزد خدا معلوم است و نزدیکی و فرزند پیامبر بودن شما روشن است. آنگاه به سختی در چنین روز گرم و سوزان کار مى کنید؟ حضرت در جواب فرمودند: کار میکنم که تا از افرادی مثل تو بینیاز باشم. این بینیازی از غیرخدا، عزت است. پیامبراکرم(ص) فرمودند: هر کس از زحمت و دسترس خویش، مخارج زندگی را تأمین نماید، روز قیامت در صف پیامبران قرار گرفته و از عنایاتی که انبیا را شامل میگردد او نیز بهره مند میشود٧. در بازگشت از جنگ تبوک،سعد انصارى با پیامبر(ص) دست داد،آن حضرت از او پرسید: چرا دستان تو اینقدر زبر و خشن شده آیا ناراحتی خاصی به تو رسیده؟ عرضه داشت:یا رسول الله!خشونت و زبری دستان من بر اثر کار با بیل و طناب است که به وسیله آنها زحمت می کشم و مخارج خود و خانواده ام را تأمین می کنم در این هنگام پیامبر اکرم(ص) دست او را بوسیده و فرمودند:این دستی است که آتش جهنم آن را لمس نخواهد کرد٨…
بیکارى، موجب فقر مى شود و بار او به دوش جامعه مى افتد. پیامبر(ص) فرمود:” ملعون است هرکس که(کار و تلاش نمیکند) و بار و زحمت خود را بر جامعه تحمیل کرده است. و در حدیث دیگر فرمود: از رحمت خدا به دور است، کسی که بیکار بوده و خانواده اش را ضایع و بیارزش کند٩. فقر و نادارى، عامل بسیاری از انحرافات اجتماعی و فسادهای اخلاقی است؛ علاوه بر آن میتواند موجب تشویش خاطر،اضطراب، ضعف روحی، بدبینی و بدگویی به همه چیز و همه کس و حتی خداوند و مقدسات شود و سرانجام به تعبیر امام علی(ع) به کفر و روی گردانی از دین بیانجامد.امیرالمؤمنین علی(ع) به فرزندش محمد حنفیه فرمودند: فرزندم !من از فقر و تهیدستی بر تو بیمناکم، از فقر به خدا پناه ببر که همانا فقر دین انسان را ناقص، عقل را سرگردان و موجب دشمنی مى شود١٠. پیامبر(ص)فرمود:اگر کسی از شما گرفتار عسرت و تنگی شد باید دنبال کار برود و خود و خانواده اش را گرفتار غم و اندوه (فقر) نسازد١١.نیز فرمود:اگر مردی ریسمانی برگیرد و پشته هیزمی جمع کند و آن را بر پشت خود نهاده بیاورد و بفروشد و بدینسان (با هیزم کشی) آبروی خود را نگاه دارد بهتر از آن است که دست گدائى پیش کسی دراز کند١٢…
—————————
١.نجم/٣٩و۴٠.
٢.یاسین/٣۵و٣۶.
٣.هود/٣٧؛قصص/٢٧؛انبیاء/٨٠و…
۴.جمعه/١١.
۵.بحارالانوار،ج١٠٣،ص٩.
۶.همان.ص١٢.
٧.وسائل الشیعه،ج١٢،ص١٠؛من لا یحضره الفقیه،ج٣،ص٩٨.
٨.تاریخ بغداد،ج٧،ص٣۴٢.
٩.سفینه البحار،ج١،ص۴۴٨.
١٠.نهج البلاغه،حکمت٣١٩.
١١.التهذیب،شیخ طوسى،ج۶،ص٣٢٩.
١٢.وسائل الشیعه،ج۶،ص٣١٠.
