“هرکس اندوه و مشکلی را از مومنى برطرف نماید خداوند در روز قیامت اندوه را از قلبش برطرف مى سازد”١؛ این سخن امام رضا(ع) و روایات بسیارى که از پیشوایان در اهمیت مشکل گشایی از کار مردم آمده،انسان ها را به این امر مهم دعوت و ترغیب مى نماید: امام حسین (ع) گره گشایی از مشکل مردم را از نعمتهای الهی میداند و میفرماید: ” بدانید نیازمندی هاى مردم که (به شما مراجعه مىکنند) از نعمتهاى الهى است؛ پس از نعمت ها خسته نشوید وگرنه این وظیفه خدمت رسانى به دیگران واگذار خواهد شد(و شما از این فیض بزرگ محروم مى مانید)٢.ابان بن تغلب از امام صادق (ع)سخن شگفتى را نقل مى کند که آن حضرت فرمود:” هرکس خانه خدا را طواف کند، خداوند عزوجل ۶ هزار حسنه برای او مینویسد و ۶ هزار گناه از او میآمرزد و ۶ هزار درجه به وی عطا میفرماید و ۶ هزار حاجت از او برآورده میسازد. سپس فرمود: گرهگشایی از کار یک مؤمن، ۱۰ برابر این طواف فضیلت دارد٣”!
تاکید بر گره گشایی از کار مردم را با روایاتی دیگر دنبال کنیم:امام صادق(ع)فرمود:”هر مؤمنی که از مؤمنی که در فشار و سختی قرار گرفته گره گشایی کند خدا خواسته هایش را به آسانی در دنیا و آخرت تأمین نماید”۴؛ و نیز:”هر که یک گرفتاری مؤمنی را بردارد خدا گرفتاری های آخرت را از او بردارد، و با دل خنک و آرام از گور بدر آید، و خدا یک نوش از شراب ناب بهشتی به او نوشاند”۵. و در مورد کسانی را که با وجود توانایی نسبت به مشکلات دیگران بی تفاوت هستند،فرمود:”هرگاه مؤمنی بتواند برادر خود را یاری رساند اما کمکش نکند، خداوند در دنیا و آخرت او را تنها گذارد”۶؛ و خطاب به مردى فرمود:” چرا ما را تحقیر می کنی”؟ آن مرد گفت: پناه می برم به خدا از این که شما و یا امری از امور شما را سبک بشمارم، پس حضرت به او فرمود:”وای بر تو، آیا ندای آن شخصی را نشنیدی که نزدیک جحفه از تو کمک خواست که او را به اندازه یک میل بر مرکبت سوار نمایی و او به خدا سوگند یاد کرد که خسته و وامانده شده است؟ به خدا سوگند! تو حتی سرت را بلند نکردی و او را تحقیر کردی، هر کس مؤمنی را خوار کند ما را تحقیر کرده و حرمت الهی را شکسته است”٧؛ و نیز:”اگر شخصی از شیعیان ما سراغ برادر خود رود و از او برای احتیاج خود کمک بخواهد و او با اینکه می تواند، او را کمک نکند، خداوند عزوجل او را به برآوردن نیاز دشمنی از دشمنان ما گرفتار می کند که به سبب آن او را در روز قیامت عذاب می نماید٨.
مصادیق این مشکل گشایی هم در حوزه غذا و مسکن و ازدواج و کار و ادای قرض قرض داران و…در روایات آمده است؛ برای نمونه: پیامبر خدا(ص) فرمود:”از با ارزش ترین کارها نزد خداوند متعال، شاد کردن مؤمنین است؛ مثل سیر نمودن آن ها، یا نجات دادن آنان از سختی ها و گرفتاری ها، یا پرداخت بدهی آنها”٩؛ و نیز فرمود:”برترین صدقه، صدقه زبان است”. پرسیدند: ای رسول خدا! صدقه زبان چیست؟ فرمود: “میانجی گری است که به سبب آن اسیری را آزاد کنی و از ریخته شدن خونی جلوگیری نمائی و امر پسندیده ای را به سوی برادرت بکشانی و امر ناخوشایند را از او دور کنی”١٠.گره گشایی فکرى و هدایت و نجات افراد از شبهه ها نیز از مصادیق مشکل گشایی هاست.امام صادق(ع) در مورد این آیه قرآن که مى فرماید:”هر کس، شخصی را زنده کند، گویا همه مردم را زنده کرده و هر کس شخصی را بکشد، گویا همه مردم را کشته است”١١،فرمود:”تأویل بزرگ تر آیه این است که اگر کسی شخصی را از گمراهی به سوی هدایت برد، گویا او [بلکه گویا همه مردم ] را زنده کرده است و هر کسی شخصی را از هدایت به سوی گمراهی برد، به درستی که او را، [بلکه همه مردم ] را کشته است”١٢.
بنابر این مشکل گشایی و نیکوکاری باید بخش جدایی ناپذیر از شخصیت انسان شود:امام رضا (ع)فرمود: به همگان، اعم از شایستگان و نااهلان نیکی کنید؛ اگر کسی را نیافتی که درخور و شایسته دریافت نیکی باشد تو به نیکی کردن سزاواری١٣.نیکی در برابر بدی: رسول خدا(ص) فرمود: آیا شما را از بهترین خُلق دنیا و آخرت آگاه نکنم؟ درگذشتن از کسی که به شما ظلم کرده است، نیکی و احسان به کسی که به شما بدی کرده و بخشیدن به کسی که از شما دریغ داشته است١۴.تعجیل، تقلیل و ترک منت: امام صادق (ع) فرمود: نیکوکاری کامل نمی شود، جز با سه خصلت؛ شتاب در آن، کم شمردن بسیار آن و منت ننهادن١۵.مخفی بودن: امام صادق (ع) فرمود: نیکوکاری به صلاح نمی گراید، جز با سه چیز؛ اندک شمردن آن، مخفی کردن آن و شتاب در آن، زیرا آنگاه که تو آن را اندک بشماری، نزد دریابنده بزرگش کرده ای و چون آن را بپوشانی آن را به کمال رسانده ای و هنگامی که شتاب کردی، گوارایش کرده ای١۶…
—————
١.کافى٢٠٠/٢. ٢.مستدرک الوسائل٢٠٩/١٢. ٣.من لا یحضره الفقیه٢٠٨/٢. ۴.ارشادالقلوب١۴٧/١. ۵.بحارالانوار٣٢١/٧١. ۶. همان١١٣/۴٧. ٧. وسائل الشیعه٢٩۵/٨. ٨.بحارالانوار٧۵/٧٢. ٩.کافى/٢٩١/٢. ١٠.بحارالانوار۴۴/٧٣. ١١.مائده/٣٢. ١٢.کافى٢١٠/٢. ١٣. عیون اخبار الرضا٣۵/٢. ١۴. الزهد/١۵. ١۵.تحف العقول/٣٢٣. ١۶.کافى٣٠/۴.
