فروتنى و تواضع یعنى خویش را کوچک نشان دادن و برتر ندانستن از دیگران ،از صفات پسندیده انسانى است و نقطه مقابل آن تکبر یعنى خود را بزرگ پنداشتن است.البته تواضع به معنای خوارکردن خود و زیر بار ذلت رفتن نیست. به فرض که انسان خود را برابر دیگران از جهت یا جهاتی دارای امتیاز ببیند، برای اینکه مبادا به غرور و تکبر مبتلا شود، باید به جهات امتیاز خود توجه نکند، بلکه به امتیازهای دیگران، حتی احتمال پارهای امتیازات در آنان توجه کند و به دلیل همان جهات ، فروتنی کند.فروتنى در قرآن با وازه هایی چون خفض جناح(یعنى بال گشودن؛تشبیه زیبایی مربوط به بال گستردن پرندگان برای فرزندان خود)آمده است:”بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی میکنند بگستر!”١؛ و “بال های تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان (یعنى پدر و مادر)فرود آر و بگو پروردگارا با آنان مهربان باش چنانکه آنان در کوچکى مرا تربیت نمودند”٢ و زیر بال و پر خود گرفتند.امیرمومنان(ع)فرمود:”به وسیله تواضع، با تکبر -که ضد آن است- مقابله کنید”٣.چو شیطان سر کشید از سجده کردن/فتاد از لعنتش طوقی به گردن/مبادا از تکبرکردن خویش/ نهی آن طوق را بر گردن خویش!
اینکه انسان باورش شود که بزرک تر از دیگران نیست،یک فعل قلبی است اما باید این باور در رفتار بیرونى هم بروز و ظهور داشته باشد و انسان فروتنانه راه رود و چون به دیگران برسد سلام گوید و منتظر سلام کردن دیگران به خودش نشود و سخن مسالمت آمیز گوید:” بندگان خدای رحمان کسانیاند که با تواضع روی زمین راه می روند و چون نادانان خطاب شان کنند، سخن نرم و مسالمت جویانه گویند”۴. پیامبرخدا(ص) فرمود” خداوند به پنج دسته از انسان ها بر فرشتگان مباهات میکند: یک دسته آنهایند که به خاطر خدا تواضع میکنند…”۵. امام کاظم(ع) هم فرمود:”خداوند تواضع را ابزار کار عقل قرار داده و تکبّر را ابزار جهل”۶ یعنى فروتنى ،رهنمود عقل است و تکبر،از جهالت بر مى خیزد. امیرمومنان نیز فروتنی را از بزرگترین عبادت ها شمرده و فرموده است:” بر تو باد به تواضع، که از بزرگترین عبادت هاست”٧.
گونه های فروتنى و تواضع: نخست فروتنى ،بندگى و کُرنش در برابر خدا: امام صادق(ع)فرمود:”اصل و اساس تواضع، عزت و بزرگی خدا را به یادآوردن و خود را ناچیز شمردن است”٨.در احادیث قدسی از قول خداوند آمده است:” خود را خرد و کوچک بشمارید تا من جایگاه شما را بزرگ کنم و رفعت بخشم”٩. دوم تواضع در برابر پیشوایان الاهى است؛هنگام شنیدن سخن شان اظهار فروتنى کنیم و نام شان به بزرگى و تجلیل بریم.گویند امام ششم هنگام بردن نام پیامبر، چنان خم میشد که صورت مبارکش نزدیک زانوانش می رسید.سوم، فروتنى در برابر معلم و استاد است. پیامبراکرم(ص)فرمود:”در برابر کسى که از او چیزى مى آموزید،فروتنى نمائید”١٠.چهارم و پنجم فروتنى در برابر والدین و مومنان است که آیاتش ذکر شد.ششم فروتنى مسئولان در برابر مردم است: امیرمؤمنان(ع) به استاندار خویش می فرماید:” بال های خود را برای آنها فرود آر و در برابر آنها نرمش کن”١١.
چند نمونه از فروتنى پیشوایان:رسول اکرم(ص) از روی تواضع،خود به گوسفندان علف می داد و شیرشان را با دست خود می دوشید، کفش و لباسش را خود وصله می زد، با خدمتکاران همغذا می شد، در آسیاکردن غلّه به خدمتگزار خود کمک میکرد، نیازمندی های خانه را از بازار تهیه کرده، به خانه حمل می نمود، با دارا و ندار، کوچک و بزرگ دست میداد، در سلام کردن بر دیگران پیشی می گرفت و دعوت مؤمنان را می پذیرفت١٢.عدهای از فقرا بر عباهای پهن شده شان نشسته بودند و نان پاره های خشکی میخوردند. چشمشان به امام حسین(ع) افتاد، ایشان را تعارف کرده و خواستند با آنها هم غذا شوند. امام هم با رویی باز پذیرفتند؛ نزد آنها نشسته و از غذایشان تناول نمودند و فرمودند:خداوند متکبران را دوست نمیدارد،سپس آنها را به خانه خود دعوت نموده و از آنها پذیرائی گرمى نمودند١٣؛امام باقر(ع) فرمودند: پدرم با کسانی مسافرت میکردند که او را نشناسند و با کاروانیان شرط می کردند برخی نیازمندیهای شان را برآورده سازد و به آنان خدمت کند١۴.امام رضا(ع) هنگام غذا خوردن، همه ملازمان خود از خادمان و غلامان سیاه را بر سفره جمع مى کردند؛کسی عرض کرد اگر سفره جدائی از برای ایشان قرار دهید بهتر است. فرمود: ساکت باش!خدای همه و دین همه و پدر و مادر همه یکی است و جزای هر کس را به قدر عمل او میدهند!١۵…
—————-
١.شعرا/٢١۵. ٢.إسراء/٢۴. ٣.غررالحکم/٨٢٠. ۴. فرقان/۶٣. ۵.مکارم الاخلاق/۵۱. ۶.مستدرک الوسائل٢٩٩/١١. ٧.بحارالانوار١١٩/٧۵. ٨.مصباح الشریعه/٢۴۴. ٩.معراج السعاده/٢٧۴. ١٠. نهج الفصاحه/٣٩٢. ١١.نهج البلاغه،نامه۵٣. ١٢.بحارالانوار٢٠٨/٧٠. ١٣.تفسیر عیاشی٢۵٧/٢. ١۴.سفینه البحار۵٧٨/٢. ١۵.معراج السعاده/٢٩٨.
