خداوند در قرآن خطاب به انسان (و براى بیان اهمیت مطالبى که بیان مى کند)،سوگند هاى فراوانى یاد نموده است. این سوگند ها در موضوعات مختلف و مقاصد گوناگون و با أشکال متعدد قسم و سوگند است. نمونه هائى از این سوگندها:”به خدا سوگند، به سوى امت هاى پیش از تو پیامبرانى فرستادیم اما شیطان اعمالشان را در نظرشان آراست و امروز او ولىّ و سرپرست شان است و مجازات دردناکى براى آنهاست!(تَاللّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ)١؛”سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است، همان گونه که شما سخن مىگویید”(فَوَرَبِّ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنطِقُون)٢؛”سوگند به قرآن حکیم که تو قطعاً از رسولان (خداوند) هستى”(وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ × إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ)٣؛”به جان تو سوگند، این ها در مستى خود سرگردانند (و عقل و شعور خود را از دست دادهاند”(لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ)۴…
بعضى از موارد دیگرى که خداوند به آنها سوگند یاد کرده است:فرشتگان:”سوگند به فرشتگانى که (جان مجرمان را به شدت از بدن هایشان) برمىکشند و فرشتگانى که (روح مؤمنان) را با مدارا و نشاط جدا مىسازند و سوگند به فرشتگانى که (در اجراى فرمان الهى) با سرعت حرکت مىکنند و سپس بر یکدیگر سبقت مىگیرند و آنها که امور را تدبیر مىکنند(وَالنَّازِعَاتِ غَرْقًا وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا وَالسَّابِحَاتِ سَبْحًا فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا)۵؛ انسان: سوگند به جان آدمی۶؛پدر و فرزندش(ابراهیم خلیل و فرزندش اسماعیل)٧، روز قیامت و وجدان بیدار و ملامتگر آدمی (لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَهِ × وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَهِ)٨؛اسبان دونده مجاهدان:”سوگند به اسبان دونده (مجاهدان) در حالى که نفسزنان به پیش مىرفتند و سوگند به افروزندگان جرقه ی آتش (در برخورد سُم های آنها با سنگهاى بیابان) و سوگند به هجوم آوران سپیده دم”(وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًا فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا)٩…
دیگر موارد قسم و سوگند: عصر و زمان:”به عصر سوگند که انسانها همه در زیانند”(وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ)١٠؛سوگند به شب١١؛سوگند به روز١٢؛ سوگند به سپیده دم١٣؛ سوگند به صبح١۴.قسم به شهر “مکه”(زادگاه و اقامت گاه پیامبر اسلام(ص):”قسم به این شهر مقدس (مکه) شهرى که تو در آن ساکنى(لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ وَأَنتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ”١۵؛قسم به میوه ها:”قسم به انجیر و زیتون” (یا قسم به سرزمین شام و بیت المقدس)(وَالتِّینِ وَالزَّیْتُونِ)و موارد متعدد دیگر.اهمیت برخی از مطالب آنقدر بالاست که خداوند در یک سوره یازده مرتبه قسم یاد نموده است١۶؛ و از طرفی این سوگندها که خطاب به انسان است، جهت تفهیم ارزش و منزلت او بوده، تا انسانها به ارزش وجودی خود پی برده و خود را به بهایی اندک نفروشند و در برابر نعمت های فراوانی که خداوند برایشان ارزانی داشته، جهت رسیدن به قرب الهی، تلاش کنند…
قَسَم” در اصل از “قَسامه” بوده به معنای حسن و جمال است و وجه نامگذاری سوگند یادکردن به “قسم” این است که یادکننده قسم گویا با سوگند خوردن در هر جایگاهی که باشد از زیبایی و جمال آن چیزی که به آن قسم میخورد، بهرهای می برد.خداوند بینیاز از سوگند است و این سوگندها داراى دو فایده مهم است: نخست تاکید روى مطلب مورد نظر و دیگر بیان عظمت چیزى که به آن سوگند یاد مىشود؛ زیرا هیچکس به موجودات کمارزش سوگند یاد نمىکند و اهمیت برخی از مطالب آنقدر بالاست که خداوند در یک سوره یازده مرتبه قسم یاد نموده است١٧.و از طرفی این سوگندها که خطاب به انسان است، جهت تفهیم ارزش و منزلت او بوده، تا انسانها به ارزش وجودی خود پی برده و خود را به بهایی اندک نفروشند و در برابر نعمت های فراوانی که خداوند برایشان ارزانی داشته، جهت رسیدن به قرب الهی، تلاش کنند.در قرآن بیش از صد “قسم” با واژگان مختلف در بیش از چهل سوره ذکر شده است…
———————
١.نحل/۶٣.
٢.ذاریات/٢٣.
٣.یس/٢و٣.
۴.حجر/٧٢.
۵.نازعات/١-۵.
۶.شمس/٧.
٧.بلد/٣.
٨.قیامت/١و٢.
٩.عادیات/١-٣.
١٠.عصر/١و٢.
١١.فجر/٢.ضحى/٢،لیل/١،انشقاق/١۶،تکویر/١٧،شمس/۴،مدثر/٣٣.
١٢.لیل/٢،شمس/٣،ضحى/١.
١٣.انشقاق/١۶.
١۴.تکویر/١٨،مدثر/٣۴.
١۵.بلد/١و٢.
١۶.تین/١و٢.
١٧.شمس/١-٧.
