اگر انسان ها از نعمت “اختیار”،که خدا بدانان عطا کرده، درست استفاده مى کردند و در گزینش راه از چاه(که رسولان الاهى براى آنها تبیین کرده بودند)،راه را انتخاب مى نمودند نه چاه را؛ نه خداوند دوزخى را مى آفرید و نه کسی دوزخى مى شد.دوزخ از آن جهت آفریده شد که مجرمانى در دنیا راه ظلم و قتل نفوس و فساد در زمین را انتخاب نمودند لذا عدل الاهى ایجاب نمود مکانى براى جزای آنها در قیامت ایجاد شود.لذا خلقت جهنم،خلقت تَبَعى است یعنى به خاطر و به تَبَع وجود مجرمان و ظالمان و به عنوان جزاى آنان ،دوزخ و جهنم،آفریده شد.عواملى که فرد را از نظر قرآن جهنمى مى سازد ،متعدد است که به آنها اشاره خواهیم نمود:نخست،کفر است:”آنانکه کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند آنها اهل دوزخند”١؛”بگو به آنان که کافر شدند،به زودی مغلوب شوید و به جهنم محشور گردید”٢؛”آنان که بعد از ایمان کافر شدند و به کفر خویش افزودند…عذابی دردناک خواهد بود”٣؛”کافران قیامت را تکذیب کردند و ما آتش جهنم را براى کسی که قیامت را تکذیب کند، مهیا ساخته ایم”۴…
گروه دیگر از دوزخیان،منافقان هستند که مى خواهند از درون ضربه بزنند و جامعه ایمانى را متلاشى کنند: “خداوند، منافقان را با کافران در جهنم جمع خواهد کرد”۵.مرتکبین اعمال زشت،دیگر گروه از دوزخیان به شمارند:” بلی، هرکس اعمال زشت اندوخت وکردار بد به او احاطه کرد، چنین کس هر که باشد اهل دوزخ است”۶؛”و کسی که به اعمال زشت در تمام عمر اشتغال دارد تا آنگاه که مشاهده مرگ کند در آن ساعت پشیمان شود …توبهاش پذیرفته نیست … برایشان عذابی دردناک مهیا ساختهایم”٧؛”فرجام کار آنان که به اعمال زشت و کردار بد پرداختهاند این شد که به حق کافر شده آیات خدا را تکذیب کردند و به تمسخر گرفتند”٨.دیگر خوردن مال یتیم است:”همانا کسانی که اموال یتیمان را به ستم میخورند … به زودی در آتش فروزان فرود آیند”٩.دیگر رباخوارى است:ای کسانیکه ایمان آوردهاید ربا مخورید؛ از خدا بترسید و بترسید از آتش عذابی که برای کیفرکاران افروختهاند”١٠.
یک اعتراف جالب از دوزخیان .عوامل دوزخى شدن آنان را شرح مى دهد،وقتى از آنان سوال مى شود که چه چیزى شما را جهنمى نمود مى گویند:” ما از نمازگزاران نبودیم و مسکینی را طعام ندادیم و با اهل باطل به بطالت پرداختیم و روز جزا را تکذیب کردیم”١١. نتیجه فراموشى و روی گردانی از یاد خدا نیز کورى در محشر است:” هرکس از یاد من روی گرداند براستی که برایش زندگی سخت و تنگی است و او را در روز قیامت کور محشور می کنیم، گوید خداوندگارا چرا با آن که در دنیا بینا بودم مرا کور محشور کردی خداوند فرماید: همان گونه که آیات ما به تو رسید و آنها را فراموش کردی، پس امروز مورد فراموشى قرار میگیری!”١٢؛ و” همانند کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خداوند آنان را از خویشتن خویش فراموش ساخت”١٣؛و”وای بر آن نمازگزاران که دل از یاد خدا غافل دارند؛ هم آنانکه ریا و خودنمایی میکنند و زکات را از فقیران منع می نمایند”١۴…
در یک جمع بندى مى توان بعضى عوامل دوزخى شدن و خلود در دوزخ در قرآن را این گونه فهرست نمود: ارتداد از اسلام و مردن با حال کفر (بقره٣٩و/٢١٧)؛ استکبار و تکذیب آیات الهی (اعراف/٣۶)؛ استهزای آیات الهی (جاثیه/٣۴و٣۵)؛ اصرار بر رباخواری (بقره/٢٧۵)، گمراه کردن دیگران (انعام/١٣٨)؛ انکار معاد و رستاخیز (رعد/۵)؛ پذیرش ولایت کافران (مجادله/١۴و١٧) پیروی از جنیان اغواگر (انعام/١٣٨)؛ پیروی از طاغوت و پذیرش ولایت ایشان(بقره/٢۵٧)؛ تجاوز از حدود الهی (نساء/١۴) تکبر (نحل/٢٩)؛ خودکشی(نساء/٢٩و٣٠)؛ دشمنی با خدا (توبه/۶٣)؛دشمنی و مخالفت با پیامبر(توبه /۶٣و نساء/٢۴)؛ دعوت به کفر(حشر/١۶و١٧)؛ سرمستی و شادی باطل (غافر/٧۵و٧۶)؛ شرک (بقره/ ١۶۵و١۶٧)؛ شقاوت (هود/١٠۶و١٠٧) فریفتگی به دنیا (جاثیه/٣۴و٣۵)؛ فسق (سجده /٢٠)؛ قتل مومن (نساء/٩٣)؛ گناه پیشگی(بقره/٨١)؛مخالفت با خدا (نساء/١۴)؛ناخشنودی از حق (زخرف/٧۴و ٧٨)؛ نفاق (توبه/۶٨) و پذیرش ولایت طاغوت (بقره /٢۵٧)…
——————–
١.بقره/٣٩.
٢.آل عمران/١٢.
٣.آل عمران/٩٠و٩١.
۴.فرقان/١١.
۵.نساء/١۴٠.
۶.بقره/٨١.
٧.نساء/١٨.
٨.روم/١٠.
٩.نمل/٩٠.
١٠.آل عمران/١٣٠و١٣١.
١١.مدثر/۴٢-۴۶.
١٢.طه/١٢۴-١٢۶.
١٣.حشر/١٩.
١۴.ماعون/۴-٧.
