عامل برپائى قیامت، تجلى عدل الاهى است که به شکل حسابرسى دقیق اعمال انسان هاى مختار و سپس پاداش به نیکان و جزا به ظالمان، برنامه ریزى شده است. همین که افراد بدانند قیامتى هست و حسابرسى خواهند شد،خود از عوامل بیداری است و موجب مى شود به سراغ امور نیک بروند و از بدى ها دورى گزینند.خداى بزرگ،حسابرسى را به خود نسبت مى دهد:”حساب آنها جز بر عهده پروردگار من نیست”(ان حسابهم الا علی ربی)١؛ و “بى تردید حساب آنان بر عهده ماست”(ثم ان علینا حسابهم)٢.در قیامت است که خداوند از همه اعمال سوال خواهد نمود: “سوگند به پروردگارت که بى تردید از همگى آنان (در روز جزا) خواهیم پرسید از آنچه(در دنیا)به جا مى آورده اند” (فوربک لنسئـلنهم اجمعین عما کانوا یعملون)٣؛”بگو: بىتردید آن مرگى که از آن مى گریزید،شما راملاقات خواهد کرد، سپس به سوى داناى نهان و آشکار بازگردانده مى شوید، پس شما را از آنچه (در دنیا) عمل مىکردید آگاه نماید”(قل ان الموت الذی تفرون منه فانه ملاقیکم ثم تردون الی عالم الغیب والشهاده فینبئکم بما کنتم تعملون) ۴…
حسابرسی دقیق خداوند در قیامت،این پیام را براى انسان دارد که مواظب رفتارهاى پنهان و آشکار خود و حتى نیت ها و اندیشه هاى خود باشد:”اگر آنچه در دل دارید (از باورهاى باطل و نیت ها و گمان هاى بد) آشکار نمایید یا پنهان سازید خدا شما را به آن محاسبه مى کند”(ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله)۵؛مثلاً در مورد کسانى که کم فروشی مى کنند،مى فرماید:”آیا آنها گمان نمى کنند که (براى حساب و کتاب) برانگیخته مى شوند، در روزى بزرگ؟!روزى که همه مردم (براى محاسبه و داورى) در پیشگاه پروردگار جهانیان برمى خیزند؟!”(الا یظن اولـئک انهم مبعوثون لیوم عظیم یوم یقوم الناس لرب العالمین)۶.همان که لقمان به پسرش نصیحت کرد و گفت:”پسرم! اگر اعمال نیک و بد، حتى به اندازه سنگینى خردلى در درون صخره اى یا در گوشه اى از آسمان یا درون زمین باشد،خدا آن را در دادگاه قیامت حاضر مى کند، و حساب آن را مى رسد چرا که خداوند دقیق و آگاه است”٧…
حسیب (حسابرسى)، هم از صفات خداوندى است:” بىتردید خداوند حسابرس همه چیز است”(إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شَیءٍ حَسِیباً)٨؛ و در جای دیگر مى فرماید:” خدا در حسابرسی کافى است”(وکفی بالله حسیبـا)٩.”حسیب” یعنى” محاسب” و حسابگر،بنابراین باید فقط از او براى انجام کارهاى کوچک و بزرگ تان خشیت داشته باشید، و از غیر او دچار خشیت نشوید. ضمناً خداوند هشدار مى دهد که مواظب سخنان و رفتارهاتان در اجتماعات کوچک و بزرگ باشید ، چون هیچ اجتماعى نیست که خدا حاضر نباشد :”هیچ نجوا و رازگویى میان سه نفر محقق نمى شود مگر اینکه او چهارمى آنهاست، و نه میان پنج نفر مگر آنکه او ششمى آنهاست، و نه کمتر از آن و نه بیشتر مگر اینکه او با آنهاست در هر کجا که باشند؛ سپس در روز قیامت همه را به آنچه کرده اند آگاه مى سازد، حقّا که خداوند به همه چیز داناست”(ما یکون من نجوی ثلاثه الا هو رابعهم ولا خمسه الا هو سادسهم ولا ادنی من ذلک ولا اکثر الا هو معهم این ما کانوا ثم ینبئهم بما عملوا یوم القیـمه)١٠…
چنانکه در آیات آمد این حسابرسى شامل همه اعمال درونى و برونى ،ظاهرى و باطنى خواهد بود؛گوش و چشم و قلب و کلیه اعضا مورد سوال واقع خواهند شد:”از چیزى که بدان علم ندارى (در مرحله اعتقاد و گفتار و عمل) پیروى مکن، زیرا گوش و چشم و دل، هر یک مورد سؤال قرار خواهند گرفت”(ولا تقف ما لیس لک به علم ان السمع والبصر والفؤاد کل اولـئک کان عنه مسـولا)١١؛ و در جای دیگر تصریح مى کند که روز قیامت، اعضاء پیکر انسان و حتى پوست تنش به سخن در مى آیند و حقایق را بازگو مى کنند١٢.هر امتى پاسخگوى اعمال خویش است و به خاطر گناه امت دیگر،محاکمه نخواهد شد: “آنها امتى بودند که درگذشتند، و اعمالشان مربوط به خودشان است، و اعمال شما نیز مربوط به خود شما است(و شما هرگز مسئول اعمال آنها نخواهید بود)”(تِلْکَ أُمَّهٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما کَسَبَتْ وَ لَکُمْ ما کَسَبْتُمْ)١٣؛و “هیچ نفس گنهکارى بار گناه دیگرى را برنمى دارد و بازگشت شما به سوى پروردگارتان است، پس او شما را از آنچه انجام مى دادید آگاه خواهد ساخت”(ولا تزر وازره وزر اخری ثم الی ربکم مرجعکم فینبئکم بما کنتم تعملون)١۴…
———————–
١.شعراء/١١٣.
٢.غاشیه/٢۶.
٣.حجر/٩٣.
۴.جمعه/٨.
۵.بقره/٢٨۴.
۶.مطففین/٣-۶.
٧.لقمان/١۶.
٨.نساء/٨۶.
٩.احزاب/٣٩.
١٠.مجادله/٧.
١١.اسراء/٣۶.
١٢.فصلت/٢١.
١٣.بقره/١٣۴و١۴١.
١۴.زمر/٧.
