قول و افعال و صفاتت همه نور محض اند
نورت آئینهی آئین مسلمانی شد
به سراپردهی اعجاز و بقا ره یابد
هر که در مذهب دلدادگی ات فانی شد…
عَقَبه در لغت به معنای گردنه ومحلی در پنج کیلومتری مکه است.بیعت عقبه، دو پیمان پیامبر (ص) با گروهی از مردم یثرب (بعدها مدینه) به فاصله یک سال، در سال های دوازدهم و سیزدهم بعثت، منعقد شد. این پیمانها به دلیل برگزاری در محلی به نام عقبه مشهور به پیمان عقبه شد، در توضیحی دیگر، این پیمان در سرزمین منا برگزار شد.
پیمان دوم آن بعد از پیمان اول انجام شد، به گفته تاریخنویسان، پیامبر اسلام(ص) در موسم حج سال یازدهم، با شش نفر از خزرجیها (یکی از دوقبیله اوس و خزرج یثرب) ملاقات کرد و بنابر نقل دیگر، پنج نفر از خزرج و یک نفر از قبیله اوس بودند. پیامبر(ص) رسالت خود را به آنان اعلام و آنها را به اسلام دعوت کرد و برایشان قرآن خواند. این افراد، پیامبری او را پذیرفتند و مسلمان شدند [1] و با توجه به اختلافات میان قبایل اوس و خزرج، به پیامبر پیشنهاد کردند که در مکه بماند و سال بعد در موسم حج نزد آنان بیاید تا قومشان را به اسلام دعوت نماید. [2]
طبق آن دو پیمان، عدهای از مردم یثرت با پیامبر عهد بستند که خدا را پرستش کنند، از گناهان بپرهیزند و در همه حال از او حمایت کنند و پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، حافظ جان و خانواده پیامبر(ص) باشند. در بیعت عقبه اول، دوازده نفر از قبایل اوس و خزرج در سال دوازدهم بعثت با پیامبر بیعت کردند. پس از این بیعت، پیامبر(ص) مصعب بن عمیر را به مدینه فرستاد تا دین اسلام را به آنان آموزش دهد.
در بیعت عقبه دوم، حدود هفتاد مرد و دو زن از اهالی یثرب با پیامبر(ص) عهد بستند و با اشاره به قطع پیمانهای قبلی خود با یهود، از پیامبر(ص) خواستند پس از پیروزی، آنان را رها نکند. در عقبه دوم، دوازده نفر از یثربیان (نه نفر از خزرج و سه نفر از اوس) بهعنوان نقبا انتخاب شدند تا امور مسلمانان را اداره کنند. مفسران آیات ۲۳ سوره احزاب، ۷ سوره مائده و ۱۵ سوره احزاب را اشارهای به این پیمانها دانستهاند.
چنانکه گفته شد مفاد بیعت عقبه، شامل:
در منابع آمده که در صورت وفاداری به این بیعت، بهشت به آنها وعده داده شده و در صورت خیانت، بخشش یا عذاب آنان بر عهده خداوند قرار دارد.هنگام عقد پیمان عقبه، علی (ع) و حمزه نگهبانان منطقه عقبه بوده و عباس بن عبدالمطلب نیز در کنار پیامبر (ص) حضور داشته است. [3]
گفته شده که از قبیلۀ خزرج، اَسعَد بن زُراره، عَوف بن حارث و برادرش مُعاذ، ذَکوان بن عبدقیس، رافع بن مالک، عباده بن صامت، ابوعبدالرحمن یزید بن ثَعلَبَه، عباس بن عباده بن نَضلَه، عُقبَه بن عامر بن نابی، قُطبَه بن عامر بن حدیده، و از قبیله اوس، ابوالهیثم بن تَهَّیان و عُوَیم بن ساعده در این بیعت شرکت داشتند.
همچنین آنان پیمان بستند که هنگام هجرت پیامبر(ص) به یثرب، همانند دفاع از جانِ زن و فرزندشان از او حمایت کنند و پاداش این وفاداری بهشت اعلام شد. از سوی دیگر، یثربیان با اشاره به قطع پیمانهای قبلی خود با یهود، از پیامبر خواستند پس از پیروزی آنان را رها نکند، و پیامبر (ص) در پاسخ گفت:« خون من خون شما، و حرمت من حرمت شماست. من از شما هستم و شما از من. با هر که بجنگید میجنگم و با هر که صلح کنید صلح خواهم کرد».[4]
پس از بیعت عقبه دوم، دوازده نفر از یثربیان (نه نفر از خزرج و سه نفر از اوس) بهعنوان نقبا انتخاب شدند تا امور مسلمانان را اداره کنند و پیامبر (ص) آنها را مانند حواریان حضرت عیسی (ع) مسئول قوم خود معرفی کرد. [5]
سه یثربی پس از بیعت همراه پیامبر (ص) در مکه ماندند و پس از هجرت او به مدینه مهاجرت کردند که در منابع تاریخی از این سه نفر با عنوان مهاجری-انصاری یاد میشود. [6]
__________
١.مقریزی،امتاع الاسماع۵٠/١.
٢.ابنهشام، السیره النبویه۴۲-۴۳۱؛ابن اثیر، الکامل فی التاریخ/۹۵-۹۶ وسایر منابع تاریخی.
٣.ابنهشام، السیره النبویه، دار المعرفه۴۵۴/١؛قمی، تفسیر القمی٢٧٣/١.
۴.ابنهشام۴۴٧/١. ابن سعد١٧٣/١.
۵.بیهقی، دلائل النبوه۴۴٢/٢.
۶.ابنهشام۴۶٠/١-۴۶۵.
