بقیّهالله به معناى بازمانده و باقی گذارده خداوند و در اصطلاح “بقیه القوم” به معناى برگزیده قوم است و در آیه مورد نظر به امام معصوم و حضرت مهدی (ع) هم تأویل شده است:”آنچه خداوند برای شما باقی گذارده، بهتر است برای شما، اگر ایمان داشته باشید”(بَقِیَّهُ اللّهِ خَیرٌ لَکُم اِن کُنتُم مُؤمِنینَ)١. این واژه تنها یک بار در قرآن و در داستان حضرت شعیب آمده است که وی پس از برحذر داشتن قوم خویش از کم فروشی در دادوستدها فرمود: آنچه خداوند برای شما باقی گذارده بهتر است برای شما، اگر ایمان داشته باشید؛ یعنى آن درآمد و سودى است که از یک سرمایه و کسب و کار حلال و خداپسندانه براى انسان باقى مى ماند و صد در صد حلال است اگر چه کم باشد، بهتر از سود سرشارى است که مشروع نباشد.همچنین به هر وجود مبارکى که به اراده خداوند براى بشریّت باقى مىماند، «بَقِیَّهُ اللَّهِ» گفته شده از جمله به سربازان مؤمنى که پیروزمندانه از جبهه جنگ برگشته اند زیرا به اراده الهى باقى ماندهاند…
بنابراین براى هر وجود سودمند و پایداری که از سوی پروردگار برای بشر مانده و مایه رحمت و خیر و سعادت او شده مى توان این واژه را به کاربرد٢.از این رو انبیای الهی، امامان و رهبران دینی میتواننداز بارزترین مصادیق «بقیهالله» باشند، چنانکه در جوامع روایی بر ائمه طاهرین علیهم السلام اطلاق شده است٣. همچنین به وجود مبارکى چون حضرت مهدى(ع) که به اراده و خواست خداوند براى هدایت مردم ذخیره و باقى نگهداشته شده و از بهترین مصداق های اسمای حسنای الهی و مظاهر قسط و عدل است۴،مصداق “بقیه الله”است؛ لذا افزون بر ادعیه و زیارات، در روایات فراوانی، از آن حضرت به «بقیّه اللّه» تعبیر شده است؛ امام صادق (ع)فرمود: هرگاه خواستید به او خطاب کنید بگویید: “السلام علیک یا بقیه اللّه”، سپس به آیه شریفه «بقیهالله خیر لکم»استشهاد فرمودند۵. امام باقر (ع)فرمود:اولین جملهای که امام زمان (عج) هنگام ظهور بر زبان میآورند تلاوت آیه”بَقِیَّهُ اللّهِ خَیرٌ لَکُم”است و آنگاه میفرمایند:”أنابقیّه اللّه و حجّته و خلیفته”:منم آنچه خداوند برای شما باقی گذارده و حجت و خلیفه او”۶…
از امیرمومنان(ع) نقل شده که منظور از بقیه اللّه امام مهدی (ع)است٧.همچنین بر پایه روایتی، امام صادق(ع) در پاسخ به این سؤال که مردم حضرت مهدی را امیرالمؤمنین خطاب میکنند،فرمود: امیر المومنین را لقب مخصوص علی بن ابیطالب دانسته و از مردم خواسته است که امام زمان را بقیه الله خطاب کنند٨.برخی از شارحان شیعی نهج البلاغه، عبارت “بقیهٌ من بقایا حجته: او بازماندهای از حجت های خداست”٩ در نهج البلاغه را، تفسیری بر امام دوازدهم میدانند١٠. همچنین در دعای ندبه نیز از امام مهدی با تعبیر بقیه اللّه یاد شده است١١.در روایات شیعی آمده است که حضرت مهدی به هنگام ظهور، آیه «بقیه اللّه خیرلکم…» را خواهد خواند و خود را بقیه الله معرفی خواهد کرد و مسلمانان با عبارت «السلام علیک یا بقیه اللّهِ فی ارضه.» بر او سلام میدهند١٢.نیز روایت شده است که حضرت مهدی (ع)خود را بقیه الله خوانده است: “اَنَا بَقیَّهُ اللّهِ فی اَرضِه”١٣…
در بعضی کتب اهل سنت نیز آمده است که خود حضرت خود را «بقیه الله» نامیده و دیگران هم به حضرت ولی عصر «بقیه الله» می گویند.ابن صباغ مالکى در فصول المهمه، به نقل از امام باقر(ع)مى گوید:” مهدی از ماست و خداوند او را با انداختن ترسش در دل دشمنان یاری می کند…منادی از آسمان ندا می دهد که حق با او و اطرافیان اوست.در آن هنگام قیام کننده ما قیام می کند . پس وقتی ظهور کند به کعبه تکیه داده و سیصد وسیزده نفر همراه وی جمع می شوند.پس اولین چیزی که می گوید این آیه است 🙁 بقیه الله خیر لکم إن کنتم مؤمنین )سپس می گوید ای مردم من بقیه الله در زمین هستم وخلیفه خداوند و حجت او بر شما .پس هیچ کس به وی سلام نمی کند مگر اینکه می گوید سلام بر تو ای بقیه الله١۴.مرحوم آیت الله مرعشی در کتاب شرح احقاق الحق مدارک دیگری نیز از کتب اهل سنت برای این مطلب نقل نموده از جمله نقل أبیارى از همین روایت را در کتاب جالیه الکدر به نقل از “العرائس الواضحه”آورده اند١۵…
—————–
١.هود/٨۶.
٢.دائره المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۱۵.
٣.بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۶۴؛ و ج۲۴، ص۲۱۱.
۴. تفسیر موضوعی، ج۷، ص۲۱۳.
۵.کافی، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۲.
۶.تفسیرصافی، ج۲، ص۴۶۸؛تفسیرکنزالدقائق، ج۶، ص۲۲۶.
٧.طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۲۵۲.
٨.کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۲.
٩.نهج البلاغه، خطبه۱۸٢.
١٠.قطب راوندی، منهاج البراعه،ج۲، ص۷۲۲.
١١.ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص۵۷۸.
١٢. شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۳۱.
١٣.همان.ج۲، ص۳۸۴.
١۴.الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، ابن الصباغ مالکی،ج٢،ص ١١٣٣-١١٣۵.
١۵.شرح إحقاق الحق ،آیه الله مرعشی،ج١٣،ص٣٣٢.
